Η διαστημική εποχή συνεχίζεται..

Το 2012 συμπληρώνονται 55 χρόνια από την έναρξη της διαστημικής εποχής, όταν το 1957  η Σοβιετική Ενωση εκτόξευσε τον δορυφόρο Sputnik από το κοσμοδρόμιο του Μπαϊκονούρ στο σημερινό Καζακστάν στα πλαίσια του παγκόσμιου γεωφυσικού έτους που τότε γιορταζόταν. Όμως η κίνηση αυτή θα προκαλούσε μια αλυσιδωτή αντίδραση που θα παράσερνε το Δυτικό κόσμο και κυρίως τις ΗΠΑ σε ένα φρενήρη ανταγωνισμό με τους Σοβιετικούς για την κυριαρχία στο Διάστημα. Οι δύο υπερδυνάμεις πραγματοποίησαν μια άνευ προηγουμένου πρόοδο στην εξερεύνηση του κοντινού διαστήματος, που ουσιαστικά έφτασε στον απόγειό της με την «κατάκτηση» της Σελήνης από τους αστροναύτες του Απόλλων 11. Μέσα σε 12 χρόνια η ανθρωπότητα από περιορισμένη στη φλούδα της Γης βρέθηκε να αφήνει τα ίχνη της στη σκονισμένη επιφάνεια της Σελήνης. Δυστυχώς όμως το κίνητρο αυτής της προσωρινής ανθρώπινης περιπέτειας στο γειτονικό μας ηλιακό σύστημα ήταν ο ψυχροπολεμικός ανταγωνισμός, που ώθησε τη Δύση και τη Κομμουνιστική Ρωσία στο να αναμετρηθούν μεταξύ τους κάτω από το μανδύα της ανάγκης του ανθρώπου για την εξερεύνηση του διαστήματος. Έτσι αυτή η περιπέτεια ήταν καταδικασμένη να διαρκέσει  πολύ λιγότερο από όσο θα θέλανε οι περισσότεροι από τους ανθρώπους που γοητεύονται από τα θέλγητρα του σύμπαντος που μας περιβάλλει. Από το 1972, που πραγματοποιήθηκε η τελευταία αποστολή στη Σελήνη, η ανθρωπότητα έχει περιοριστεί σε αποστολές που δεν απομακρύνονται από τη Γη περισσότερο από όσο χρειάζεται για να χαρακτηρίζονται  διαπλανητικές . Έτσι περιοριζόμαστε στην αποστολή ρομποτικών διαστημοπλοίων για τη συλλογή πληροφοριών για το ηλιακό μας σύστημα. Άραγε πού θα είχαμε φτάσει, αν οι σύντομες αποστολές στη Σελήνη ακολουθούνταν από την κατασκευή μιας μόνιμης βάσης εκεί ή από αποστολές στον Άρη; Τι εμπειρίες θα είχαν καταγραφεί στη συλλογική συνείδηση της ανθρωπότητας και ποια γοητεία θα ασκούσε το διάστημα στους περισσότερους ανθρώπους σήμερα; Αν το κίνητρο για τα πρώτα βήματα σε έναν ευρύτερο κόσμο και για μια διαφορετική προοπτική της παρουσίας του ανθρώπου στο σύμπαν υπαγορεύεται από μικροπρεπείς και κοντόφθαλμους πολιτικούς και οικονομικούς ανταγωνισμούς, ίσως το μέλλον μας να μη βρίσκεται στον αχαρτογράφητο ωκεανό των άστρων αλλά σε έναν μικρό πλανήτη που αρνούμαστε όχι μόνο να διατηρήσουμε βιώσιμο αλλά και να αποχωριστούμε αν αυτό χρειαστεί. 

Ματιές στο σύμπαν – βρέφος..

Photo: ESO

To τηλεσκόπιο VISTA του Ευρωπαϊκού Νότιου Παρατηρητηρίου στην Χιλή της Νοτίου Αμερικής απέσπασε την ευρύτερη εικόνα του μακρυνού σύμπαντος που έχει ποτέ καταγραφεί στο υπέρυθρο μέρος του ηλεκτρομαγνητικού φάσματος. Η φωτογραφία αυτή είναι πλούσια σε πληροφορίες, αφού περιέχει το αποτύπωμα 200.000 και πλέον γαλαξιών. Η συνολική έκθεση της φωτογραφίας είναι 55 ώρες και αποτελείται ουσιαστικά από 5000 μικρότερες εκθέσεις. Αν σκεφτεί κανείς ότι μια φωτογραφία που βγάζουμε την ημέρα εδώ στη Γη έχει συνήθως έκθεση μικρότερη από 1/250  δευτερόλεπτα, μπορούμε να φανταστούμε πόσο αμυδρά είναι τα αντικείμενα που φωτογραφίζουν τα γιγαντιαία τηλεσκόπια και τα οποία απαιτούν εκθέσεις δεκάδων ωρών.

Η φωτογραφία είναι από μία περιοχή του ουρανού που εκ πρώτης όψεως δε φαίνεται να περιέχει τίποτα το αξιοσημείωτο. Όμως μια μεγέθυνση αποκαλύπτει ότι τα αμυδρά σημεία φωτός δεν είναι άστρα αλλά μακρυνοί γαλαξίες. Η ίδια περιοχή του ουρανού έχει αποτελέσει στόχο και για το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble. Ο λόγος που το υπέρυθρο φως είναι προτιμότερο για τη φωτογράφηση μακρυνών γαλαξιών οφείλεται στο γεγονός της διαστολής του σύμπαντος. Αυτή αλλάζει το μήκος κύματος του φωτός των γαλαξιών προς το υπέρυθρο, έτσι είναι προτιμότερη η χρήση αισθητήρων που είναι ευαίσθητοι στο υπέρυθρο μέρος του φάσματος.

Είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι οι μακρυνότεροι γαλαξίες της φωτογραφίας, που είναι ορατοί μόνο αν μεγεθύνουμε τη φωτογραφία στο μέγιστο, απέχουν τόσο πολύ που το φως που βλέπουμε ξεκίνησε από αυτούς μόλις 1 δισεκατομμύρια χρόνια από τη δημιουργία του σύμπαντος. Αυτό σημαίνει ότι η εικόνα που τράβηξε το τηλεσκόπιο είναι μια αναμνηστική φωτογραφία από το σύμπαν, όταν αυτό ήταν βρέφος..

Οι «δαίμονες» του κόκκινου πλανήτη..

photo: NASA

Το διαστημόπλοιο  Mars Reconnaissance Orbiter της Αμερικανικής Διαστημικής Υπηρεσίας που βρίσκεται σε τροχιά γύρω από τον πλανήτη Άρη κατόρθωσε να αποσπάσει τη φωτογραφία ενός στρόβιλου στην ατμόσφαιρα του κόκκινου πλανήτη, που έχει ομοιότητες με τους αντίστοιχους στροβίλους της Γης, γνωστούς και σαν «Δαίμονες της Σκόνης» (Dust Devils). Ο συγκεκριμένος «δαίμονας» καταγράφηκε το απόγευμα της 16/02 στο βόρειο ημισφαίριο του Άρη, στην περιοχή  «Amazonis Planitia», και μάλιστα έφτανε σε ύψος 800 μ. από την επιφάνεια παρασέρνοντας στον φρενήρη του στροβιλισμό μεγάλες ποσότητες σκόνης. Όπως στη Γη έτσι και στον Άρη ο ήλιος τροφοδοτεί με ενέργεια τους ανέμους που δημιουργούν τους στροβίλους. Καθώς ο Αρης βρίσκεται αυτό τον καιρό σε σημείο της τροχιάς του που απέχει πολύ από τον ήλιο, θα περίμενε κανείς να έχουν κατά κάποιο τρόπο εξασθενήσει οι άνεμοι στην ατμόσφαιρά του. Όπως όμως φαίνεται και από τα σημάδια που έχουν αφήσει στο έδαφος προηγούμενοι στρόβιλοι, αυτοί εξακολουθούν να είναι πολλοί και συνεχείς στον πλανήτη. Οι «δαίμονες» δημιουργούνται, όταν το έδαφος θερμαίνεται από τον ήλιο, με αποτέλεσμα  ζεστός αέρας να ανεβαίνει γρήγορα, ψηλά στην ατμόσφαιρα στροβιλιζόμενος. Οι «δαίμονες» είναι ορατοί και στη Γη, όπως και στον Αρη, από τη σκόνη που σηκώνουν στο πέρασμά τους και είναι το ίδιο εντυπωσιακοί.

΄Οσο περνούν τα χρόνια τα πολυάριθμα  διαστημόπλοια, που ακούραστα μελετούν το ηλιακό μας σύστημα, αποδεικνύουν ότι ο πλανήτης μας έχει πολύ περισσότερες ομοιότητες με τα άλλα σώματα από ό,τι πιστεύαμε στο παρελθόν. Μια πλειάδα ανακαλύψεων, όπως ενεργά ηφαίστεια, καταιγίδες, σέλας, νερό σε υγρή μορφή, παρουσία οξυγόνου και πολλές άλλες  προδίδουν την κοινή προέλευση της γης και των άλλων πλανητών αλλά και μας προετοιμάζουν για ανακαλύψεις που θα έρθουν και ίσως ανατρέψουν όλα όσα πιστεύαμε παλαιότερα ακόμα και για τη μοναδικότητα της ζωής στον πλανήτη μας. 

Χρυσοθήρες αστρικών φυσαλίδων..

Photo Spitzer Space Telescope

 Ομάδες εθελοντών εξέτασαν εξονυχιστικά φωτογραφίες που έχει τραβήξει το διαστημικό τηλεσκόπιο υπερύθρων Spitzer για να εντοπίσουν 5000 από τις «φυσαλίδες» που συνηθίζουν να δημιουργούν γύρω τους τα νεαρά άστρα που βρίσκονται στο επίπεδο του γαλαξιακού δίσκου. Οι 35.000 εθελοντές κατάφεραν να εντοπίσουν 10 φορές περισσότερες τέτοιες «φυσαλίδες» από ό,τι είχε μέχρι τότε επιτευχθεί. Το ανθρώπινο μάτι είναι πολύ πιο αποτελεσματικό από το λογισμικό στον εντοπισμό τέτοιων χαρακτηριστικών σε φωτογραφίες αλλά, προτού καταχωρηθεί μια ανακάλυψη σαν πραγματική, πρέπει να έχει επισημανθεί από 5 τουλάχιστον εθελοντές.

Το «Πρόγραμμα Γαλαξίας» [ The Milky Way Project ], όπως έχει ονομαστεί αυτή η προσπάθεια εντοπισμού αστρικών φυσαλίδων,  σκοπό έχει τη συμμετοχή ανθρώπων από όλη την ηλεκτρονική κοινότητα σε μια δραστηριότητα που είναι ευχάριστη και βοηθά και τους επαγγελματίες αστρονόμους στο δύσκολο έργο του εντοπισμού σημαντικών αντικειμένων που κρύβονται στην τεράστια βάση δεδομένων από φωτογραφίες που έχει καταγράψει το τηλεσκόπιο Spitzer. Με τα αποτελέσματα του «Προγράμματος Γαλαξίας» οι αστρονόμοι θα έχουν μια πιο σφαιρική αντίληψη για το ρυθμό με τον οποίο γεννιούνται τα άστρα στις θερμοκοιτίδες άστρων που είναι διασκορπισμένες σε κάθε γωνιά του δίσκου του Γαλαξία. Για παράδειγμα έχει βρεθεί ότι οι μεγάλες φυσαλίδες συνοδεύονται συνήθως από άλλες μικρότερες, κάτι που υποδηλώνει ότι η δημιουργία μεγάλων άστρων εκπυρσοκροτεί τη δημιουργία άλλων μικρότερων άστρων το καθένα με τη δική του φυσαλίδα. Η έρευνα αυτή δε δίνει μόνο απαντήσεις αλλά γεννά και ερωτήματα, όπως γιατί σύμφωνα με τα αποτελέσματα η δημιουργία νέων άστρων είναι παραδόξως χαμηλότερη κοντά στο κέντρο του γαλαξία, όπου υπάρχει η περισσότερη πρώτη ύλη. Επιπλέον το πρόγραμμα αυτό δίνει την ευκαιρία στο να εντοπιστούν και άλλα φαινόμενα που διαδραματίζονται στα βάθη του γαλαξία μας, όπως μη καταγεγραμμένα αστρικά σμήνη και σκοτεινά νεφελώματα, καθώς και άλλα πολύχρωμα αντικείμενα που κατοικούν στις ασφυκτικά συνωστισμένες αστρικές συνοικίες του γαλαξιακού δίσκου.

Η συμμετοχή στο πρόγραμμα αυτό φέρνει στο νου την ηρωική προσπάθεια που κατέβαλαν στο παρελθόν αστρονόμοι, όπως ο Tycho Brahe (16^ο αιώνας)  που με την υπομονετική καταγραφή του ουρανού έστρωσε το δρόμο για μεταγενέστερες ανακαλύψεις ή όπως ο Clyde Tombaugh που με εργαλείο τα μάτια του και μπόλικη υπομονή κατάφερε να ξετρυπώσει τον Πλούτωνα μέσα από τα σκοτεινά του λημέρια στον ουρανό. Σήμερα η τεχνολογία δίνει τη δυνατότητα μαζικής συμμετοχής στην έρευνα του σύμπαντος. Ας το διασκεδάσουμε!  

Ένα αμυδρό αλλά αξιοσημείωτο άστρο του ουρανού

photo source: Wikipedia

Το άστρο του Μπάρναρντ είναι ένα αμυδρό κόκκινο άστρο στον αστερισμό του Οφιούχου που αν και δεν είναι ορατό με γυμνό μάτι ,ωστόσο κατέχει μια ξεχωριστή θέση στον ουράνιο θόλο εξαιτίας διαφόρων χαρακτηριστικών που διαθέτει.

Ξεκινώντας πρέπει να αναφέρω ότι είναι το 4ο πλησιέστερο άστρο ως προς το ηλιακό μας σύστημα μετά τα τρία άστρα του συστήματος «Άλφα Κενταύρου». Αυτό το γνώρισμα δικαιολογεί και το δεύτερο ξεχωριστό χαρακτηριστικό του που είναι η μεγάλη ταχύτητα με την οποία κινείται στον ουρανό και η οποία μετρήθηκε το 1916 από τον αμερικανό αστρονόμο Ε. Μπάρναρντ στα 10.3 δευτερόλεπτα της μοίρας ανά έτος. Όπως φαίνεται και στην προσομοίωση αριστερά, το άστρο του Μπάρναρντ κινείται εξαιρετικά γρήγορα και είναι δυνατή η καταγραφή μεγάλου μέρους της τροχιάς του στον ουρανό στη διάρκεια της ανθρώπινης ζωής. Το κατά τα άλλα συνηθισμένο αυτό άστρο απέκτησε έναν ακόμα λόγο να θεωρείται ξεχωριστό μέσα στα μυριάδες άστρα του γαλαξία, όταν για περίπου μια δεκαετία έγινε το αντικείμενο φιλονικίας μεταξύ των αστρονόμων, επειδή ο Peter van de Kamp υποστήριξε ότι γύρω από αυτό περιστρέφεται ένας τουλάχιστον πλανήτης στο μέγεθος του Δία. Αυτή η υπόθεση τελικά καταρρίφθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1970, μπορούμε όμως να φανταστούμε την έκπληξη που θα βίωναν οι υποστηρικτές της, αν με κάποιο τρόπο μάθαιναν για τις δεκάδες ανακαλύψεις εξωηλιακών πλανητών που πραγματοποιούνται στις μέρες μας. Τέλος, το μικρό άστρο απέκτησε φήμη για μια ακόμη φορά όταν επιλέχθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 70 ως πιθανός προορισμός για την πρώτη μη επανδρωμένη αποστολή του ανθρώπου σε άλλο άστρο, εν μέρει λόγω της υπόθεσης ότι διέθετε πλανήτες. Το πρόγραμμα Δαίδαλος, όπως έγινε γνωστό, υποστήριζε ότι μια σχετικά γρήγορη μετάβαση στο άστρο του Μπάρναρντ ήταν εφικτή με τα τεχνικά μέσα της εποχής.

Όλοι αυτοί οι παράγοντες έδωσαν αίγλη στο άστρο του Μπάρναρντ, ώστε να έλκει τους αστρονόμους για να αφιερώνουν λίγο από το χρόνο τους παρατηρώντας το αργά τα ανοιξιάτικα βράδυα και ταυτόχρονα να συλλογίζονται γιατί κατατάσσεται στα πιο ιστορικά άστρα της αστρονομίας του 20ου αιώνα.

Ο Van Gogh και ο νυχτερινός ουρανός

Starry Night (Vincent Van Gogh)

H τέχνη αποτελούσε και θα αποτελεί πάντοτε ένα μυστήριο της επιθυμίας του ανθρώπου να εκφράσει τις σκέψεις και τα συναισθήματά του και να επικοινωνήσει  με τους άλλους ανθρώπους. Ο νυχτερινός ουρανός με τη γοητεία που διαθέτει ήταν πάντοτε αγαπημένο θέμα για τους ζωγράφους. Έτσι, ο ιδιοφυής Ολλανδός Vincent Van Gogh χρησιμοποίησε το νυχτερινό ουρανό σαν θέμα του πολλές φορές δημιουργώντας αριστουργήματα, όπως ο πίνακας Starry Night (αριστερά). Ο ιδιαίτερος τρόπος με τον οποίο ζωγράφιζε ο Van Gogh είναι εμφανής και έχει τη δύναμη να παρασέρνει τον θεατή σε ένα στροβιλισμό αισθητικής απόλαυσης, που τον σαγηνεύει και τον αφήνει γοητευμένο. 

Ξεκινώντας από την αναπαράσταση του ουρανού παρατηρούμε τον ιδιαίτερο τρόπο με τον οποίο είναι πλεγμένα μεταξύ τους τα σύννεφα με τα άστρα και την νεαρή σελήνη. Παρότι όλα τα ουράνια σώματα είναι υπερτονισμένα, εντούτοις δημιουργούν μια ευχάριστη και οικεία εικόνα και το μάτι του θεατή μεταβαίνει από το ένα αντικείμενο στο άλλο ακολουθώντας τον στροβιλισμό της μπογιάς του καλλιτέχνη. Επιπλέον το μικρό χωριό με την εκκλησία και το καμπαναριό συνοδεύουν τον ουρανό προκαλώντας ηρεμία αλλά και την αναζωπύρωση κάποιων παλιών αναμνήσεων σε πολλούς ανθρώπους. Τέλος το σκοτεινό δέντρο στα αριστερά, που μιμείται την κυματοειδή μορφή του ουρανού, προκαλεί αντίθεση και δίνει βάθος στη σύνθεση.

Ο Van Gogh είχε μια ιδιαίτερη σχέση με τον ουρανό και αυτό είναι εμφανές όχι μόνο από τον αριθμό των έργων του που τον έχουν ως κεντρικό θέμα αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο τον αναπαριστούσε στους πίνακές του. Το σίγουρο είναι ότι η δύναμη του νυχτερινού ουρανού είναι τέτοια που όχι μόνο συναρπάζει την ανθρώπινη ψυχή αλλά και την ωθεί στην καλλιτεχνική έκφραση, όπως το αριστούργημα του Van Gogh που τόσο περιεκτικά συνοψίζει το θαυμασμό του για τον Κόσμο.      

Βρέθηκε οξυγόνο στην ατμόσφαιρα δορυφόρου του Κρόνου

Image Credit: NASA/JPL/Space Science Institute

Με την πάροδο του χρόνου και χάρη στις δεκάδες τηλεσκοπίων στις κορυφές των βουνών και σε τροχιά γύρω από τη Γη αλλά και διαστημικών αποστολών στο ηλιακό σύστημα, ανατρέπεται σταδιακά η πεποίθηση που έχουμε για τη μοναδικότητα των συνθηκών που επικρατούν στη Γη. Έτσι η αποστολή Cassini – Huygens στον Κρόνο ανακάλυψε πρόσφατα ότι ο παγωμένος δορυφόρος Διόνη διαθέτει μια αραιή εξώσφαιρα, η οποία μεταξύ άλλων περιέχει και μόρια οξυγόνου. Προηγουμένως, είχε διαπιστωθεί ότι τρεις δορυφόροι του Δία, ο Γανυμήδης, η Καλλιστώ και η Ευρώπη, καθώς και η Ρέα του Κρόνου έχουν στις αραιές εξώσφαιρές τους το πολύτιμο συστατικό.

Ποια είναι όμως η προέλευση των μορίων του οξυγόνου; Όπως διαπιστώθηκε αυτό παράγεται όταν σωματίδια, που είναι εγκλωβισμένα στο μαγνητικό πεδίο του Κρόνου και τα οποία έχουν υψηλή ενέργεια, προσκρούουν στην παγωμένη επιφάνεια του δορυφόρου. Από την πρόσκρουση το υδρογόνο του παγωμένου νερού χάνεται στο διάστημα και μοριακό οξυγόνο συγκεντρώνεται στην εξώσφαιρα. Αυτό το φαινόμενο μπορεί να συναντάται και σε εξωηλιακά πλανητικά συστήματα. Η εξώσφαιρα της Διόνης είναι πολύ αραιή σε σχέση με την ατμόσφαιρα της Γης, αφού έχει πυκνότητα δισεκατομμύρια φορές μικρότερη από αυτή του πλανήτη μας. Όπως επισημαίνουν οι επιστήμονες το συναρπαστικό είναι ότι βρέθηκε οξυγόνο το οποίο, όπως δείχνουν οι μετρήσεις,  προέρχεται από την επιφάνεια του δορυφόρου.

Άραγε, τι ανακαλύψεις μας περιμένουν στο θαυμαστό ηλιακό μας σύστημα αλλά και σε μακρινά συστήματα τα επόμενα χρόνια;

Μια αλλαγή προοπτικής..

Photo: Royal Observatory Greenwich

Μέχρι τις αρχές του 17ου αιώνα που ο Γαλιλαίος εγκαινίασε την εξερεύνηση του διαστήματος στρέφοντας το πρωτόγονο τηλεσκόπιο του προς τον ουρανό, η ανθρωπότητα αγνοούσε όχι μόνο τι κρυβόταν πέρα από τον ουράνιο θόλο μέσα στα βάθη του αχαρτογράφητου σύμπαντος αλλά και τη θέση της Γης μέσα σε αυτό και τις ρίζες τόσο του πλανήτη μας όσο και του ίδιου του ανθρώπου.

Μέσα σε 400 χρόνια καταφέραμε να διαπεράσουμε το νοητό τείχος του ουράνιου θόλου και να διευρύνουμε τους ορίζοντές μας όχι μόνο μέσα στον ασύλληπτα τεράστιο χώρο του διαστήματος, με τα πολυάριθμα θαύματα που αυτό φιλοξενεί αλλά και στο χρόνο, αφού καταφέραμε με τη συμβολή της παρατήρησης και της επιστημονικής σκέψης να ταξιδέψουμε μέχρι το ξεκίνημά του. Ίσως το τηλεσκόπιο να είναι η μεγαλύτερη εφεύρεση που έκανε ο άνθρωπος στη μακραίωνη παρουσία του στη Γη. Αν και άλλες εφευρέσεις, όπως αυτές που βασίζονται στον ηλεκτρισμό ή ο τροχός, έχουν πιο πρακτικές εφαρμογές εν τούτοις το τηλεσκόπιο κατάφερε να διαφωτίσει την ανθρωπότητα που μέχρι τότε ήταν περιορισμένη στον μικρόκοσμό της που περιλάμβανε μόνο τη Γη και τα πλησιέστερα αστρικά σώματα. Ακριβώς όπως αισθανόμαστε, όταν βλέπουμε τον τόπο που ζούμε ατενίζοντας τον από ψηλά από κάποιο βουνό ή ταξιδεύοντας με αεροπλάνο, έτσι νιώθουμε γνωρίζοντας ότι ο ουρανός δεν είναι μόνο αυτό που φαίνεται με  γυμνό μάτι αλλά κάτι μεγαλύτερο και σημαντικότερο που μπορεί να αλλάξει την προοπτική που έχουμε  για τη ζωή μας αλλά και την τύχη μας μέσα σε αυτό.

Είναι πραγματικά αξιοζήλευτη η θέση που έχει η ανθρωπότητα στις μέρες μας αφού γνωρίζουμε τόσα πολλά για το σύμπαν που οι προηγούμενες γενεές αγνοούσαν παντελώς και οι οποίες κοιτούσαν προς τον νυχτερινό ουρανό μην έχοντας τη παραμικρή ιδέα για το θαυμαστό και δυναμικό κόσμο που αυτός έκρυβε στα βάθη του. Είναι αναμενόμενο και οι επόμενες γενεές να διευρύνουν τους ορίζοντές τους με τον ίδιο τρόπο, ώστε να αισθάνονται οίκτο για εμάς και την προοπτική που έχουμε για τον Κόσμο σήμερα.

Φωτογραφίζοντας ανέφικτους κόσμους

Τοπίο και άστρα
(Έκθεση 25" με canon 450d & φακό sigma 10-20 @ 18mm
φωτογραφία: Απόστολος Ευαγγελόπουλος)

H φωτογράφηση του νυχτερινού ουρανού προσφέρει άπειρες δυνατότητες στους ερασιτέχνες αστρονόμους ιδιαίτερα όταν συνδυάζει ουράνια με επίγεια αντικείμενα. Πολύ δημοφιλής είναι η φωτογράφηση διαφόρων αντικειμένων, όπως δέντρα, μνημεία, γέφυρες αλλά και των αστρικών γραμμών που δημιουργούνται καθώς κατά την διάρκεια της έκθεσης του αισθητήρα της μηχανής τα άστρα από κουκίδες μεταμορφώνονται σε πολύχρωμα ομόκεντρα τόξα κύκλου εξαιτίας της περιστροφής της Γης γύρω από τον άξονά της.  Τα αστρικά αυτά τόξα συνοδεύουν όμορφα τα διάφορα επίγεια αντικείμενα που καταγράφονται με τη βοήθεια κάποιας κοντινής φωτεινής πηγής (λαμπτήρων δρόμου ή της νεαρής Σελήνης). Εξίσου ενδιαφέρουσα είναι η φωτογράφηση των άστρων, έτσι ώστε αυτά να παρουσιάζονται όπως φαίνονται με  γυμνό μάτι, δηλαδή σαν σημεία. Η δυσκολία έγκειται στο γεγονός ότι πρέπει να γίνει σχετικά μικρή έκθεση, ώστε να μη μεταμορφωθούν τα άστρα σε γραμμές αλλά και να αποτυπωθούν ικανοποιητικά και τα επίγεια αντικείμενα.

 Στη φωτογραφία πιο πάνω θέλησα να αποτυπώσω αυτή τη σκέψη επιλέγοντας μία συστάδα από δέντρα που φωτίζονταν από λαμπτήρες δρόμου και βρίσκονταν σε τέτοια θέση, ώστε να προβάλλονται μπροστά από αστερισμούς, όπως ο Κύκνος και η Λύρα. Χρησιμοποίησα υπερευρυγώνιο φακό και έκθεση 25 δεύτερα- γιατί ο υπερευρυγώνιος  δίνει μεγαλύτερα περιθώρια όσον αφορά στη μέγιστη έκθεση σε σχέση πάντα με τους τηλεφακούς-  προτού τα άστρα από τελείες γίνουν τόξα. Παρότι τα άστρα δεν είναι ιδιαίτερα φωτεινά στη φωτογραφία, αυτή μου δίνει την αίσθηση ενός τοπίου απόκοσμου, γιατί συνδυάζει δύο εντελώς διαφορετικές καταστάσεις σε μία φωτογραφία. Από τη μία η νυχτερινή όψη με τα άστρα και τον σκοτεινό ουρανό και από την άλλη τα φωτισμένα από τους λαμπτήρες δέντρα που μοιάζουν σαν να φωτογραφήθηκαν τη μέρα. Το γεγονός ότι δεν μπορούν να συνυπάρχουν στην πραγματικότητα τα δύο αυτά τμήματα της φωτογραφίας, μολονότι είναι αληθοφανή από μόνα τους, προκαλούν ενδιαφέρον και προσθέτουν μια μυστηριώδη αίσθηση που αν και δε συναντιέται στη Γη, δε θα μπορούσαμε να αποκλείσουμε την πιθανότητα να είναι γεγονός σε κάποιον άλλο πλανήτη με αραιή ατμόσφαιρα κάπου αλλού στον Γαλαξία. 

Εξερευνώντας το κοντινό διάστημα με αερόστατο

Josh Taylor and Anthony Stirk
(UK High Altitude Society)

Θα ακουγόταν ίσως αστείο αν κάποιος ήθελε να φωτογραφήσει τη Γη από το ύψος των 35 χιλιάδων μέτρων, αλλά αυτό είναι πλέον δυνατό με μικρό σχετικά κόστος και αφιερώνοντας λίγο από τον ελεύθερο χρόνο του! Το απέδειξε ο 21 ετών Josh Taylor από την Αγγλία, ο οποίος τον περασμένο Οκτώβριο (2011) ελευθέρωσε ένα «διαστημικό αερόστατο» μεγάλου ύψους εξοπλισμένο με φορτίο που συναρμολόγησε ο ίδιος στο γκαράζ του σπιτιού του. Αυτό περιλάμβανε μια φωτογραφική μηχανή, η οποία έβγαλε γύρω στις 2.800 φωτογραφίες από το ταξίδι, καθώς και μία βιντεοκάμερα με φακό 360 μοιρών που κάλυψε το ταξίδι σε βίντεο που ο Taylor ανέβασε στο You Tube. Μάλιστα ο Taylor ενημέρωνε το ενδιαφερόμενο κοινό για το εγχείρημά του μέσω ενός blog το οποίο με τη πάροδο του χρόνου εξελίχθηκε σε αρκετά δημοφιλές.

Ο Taylor εμπνεύστηκε από έναν Αμερικανό που επιχείρησε κάτι παρόμοιο, όταν αυτός μαζί με το γυιό του έστειλε με αερόστατο στην ανώτερη ατμόσφαιρα ένα Iphone το 2010.

Αν και τα αερόστατα αυτού του είδους δεν μπορούν να φτάσουν στο διάστημα, ωστόσο μπορούν  να αγγίξουν τη στρατόσφαιρα, δηλαδή τη στοιβάδα της ατμόσφαιρας πάνω από τη τροπόσφαιρα μέσα στην οποία ζούμε. Το ήλιον ήταν το αέριο που επιλέχθηκε για να γεμίσει το αερόστατο. Είναι χαμηλής πυκνότητας και δεν είναι εύλεκτο. Το ταξίδι του αερόστατου δεν μπορεί να ελεγχθεί, γιατί αφού ελευθερωθεί ανεβαίνει σε όλο και μεγαλύτερο ύψος στην ατμόσφαιρα. Καθώς η εξωτερική πίεση μειώνεται λόγω της αραίωσης της ατμόσφαιρας, το αερόστατο διαστέλλεται μέχρι να φουσκώσει πέρα από την αντοχή του υλικού από το οποίο είναι φτιαγμένο και να «σκάσει». Μεχρι τότε όμως οι επίδοξοι ερευνητές κατορθώνουν να συλλέξουν πολύτιμες φωτογραφίες από το ταξίδι. Ο Taylor σκοπεύει να επαναλάβει το τολμηρό εγχείρημα μέσα στο 2012. Ας του ευχηθούμε καλή επιτυχία!

Ο Αποσπερίτης στις δόξες του

Σελήνη & Αφροδίτη σήμερα 25/02/12
(φώτο:Απόστολος Ευαγγελόπουλος)

Αυτές τις μέρες ένα λαμπρό άστρο κυριαρχεί στον απογευματινό δυτικό ουρανό μετά τη δύση του ήλιου. Έτσι, καθώς οι τελευταίες αχτίνες φωτός εγκαταλείπουν βιαστικά τον ουράνιο θόλο ακολουθώντας «το άστρο της ημέρας» στη μετάβασή του στο άλλο ανυπόμονο ημισφαίριο της Γης, εμφανίζεται σε όλο του το μεγαλείο ο Αποσπερίτης. 

Αυτός δεν είναι  άλλος από τον πλανήτη Αφροδίτη, τον κοντινότερο γείτονα της Γης. Και βέβαια το λαμπρό λευκό του φως που τρεμοπαίζει στο χειμωνιάτικο ουράνιο θόλο δεν περνά απαρατήρητο από τους ανθρώπους. Είναι μάλιστα 12 φορές φωτεινότερος από το λαμπρότερο άστρο του ουράνιου θόλου, δηλαδή τον Σείριο.

Σήμερα μάλιστα (25/02) τυχαίνει η Αφροδίτη να συνοδεύεται από τη Σελήνη, η οποία θα εμφανίζεται σαν μια λεπτή φέτα δίπλα της. Πέρα από το θαυμασμό που προκαλεί στους ανθρώπους η παρατήρηση αυτών των φαινομένων, είναι και μια ευκαιρία να τα φωτογραφήσουν, ώστε να έχουν και μια μόνιμη καταγραφή τους. Έτσι αν στερεώσουμε τη φωτογραφική μας μηχανή σε έναν τρίποδα και κάνουμε διάφορες εκθέσεις από 1 εως 30 δευτερόλεπτα χρησιμοποιώντας ένα φακό ζουμ για να πετύχουμε την επιθυμητή μεγέθυνση, θα μπορέσουμε να καταγράψουμε το φαινόμενο ικανοποιητικά. Τέλος, αν βρισκόμαστε στην ύπαιθρο, μπορούμε να ενσωματώσουμε στο καρέ και άλλα αντικείμενα, όπως δέντρα, λόφους, λίμνες κλπ.

Είναι γεγονός ότι ο ουράνιος θόλος προσφέρει άπειρες ευκαιρίες για παρατήρηση και φωτογράφηση στους ανήσυχους θαυμαστές των φαινομένων που αυτός φιλοξενεί.

Ψηφιακή VS Αναλογική φωτογραφία

photo: http://www.celestialimage.com

Έχουν περάσει περίπου δύο δεκαετίες από τότε που η ψηφιακή αστρονομική φωτογραφία καθιερώθηκε αντικαθιστώντας την αναλογική, δηλαδή τη φωτογραφία με χρήση φιλμ. Είναι αναμφισβήτητο γεγονός ότι η ψηφιακή φωτογραφία υπερέχει σε όλους τους τομείς έναντι της κλασικής φωτογραφίας. Φτάνει να δει κανείς τα αποτελέσματα που παρουσιάζουν οι ερασιτέχνες αστρονόμοι, οι οποίοι εφοδιασμένοι με υπερευαίσθητες ψηφιακές κάμερες και τηλεσκόπια διαφόρων ειδών και διαμετρημάτων εξορμούν κάθε φορά προς αναζήτηση καθαρών και σκοτεινών ουρανών, ώστε να καταγράψουν τα πιο αμυδρά αλλά και εντυπωσιακά - πολύχρωμα  ουράνια αντικείμενα. Αν θέλουμε να συνοψίσουμε τα σημαντικότερα πλεονεκτήματα της ψηφιακής αστροφωτογράφησης έναντι της αναλογικής αυτά είναι:

• Πολύ μεγαλύτερη ευαισθησία
• Καταγραφή περισσότερων λεπτομερειών (ανάλογα με τον αισθητήρα και το τηλεσκόπιο που χρησιμοποιείται)
• Εύκολη και πιο αποτελεσματική επεξεργασία με υπολογιστή σε σχέση με τον σκοτεινό θάλαμο
• Πιο αποτελεσματική «οδήγηση» του τηλεσκοπίου κατά τη διάρκεια της φωτογράφησης
• Γραμμική απόκριση του αισθητήρα σε σχέση με το φίλμ το οποίο δεν ανταποκρίνεται σε μεγάλες εκθέσεις.
• Άμεσος έλεγχος της φωτογραφίας για εντοπισμό λαθών σε αντίθεση  με ό,τι συνέβαινε στο παρελθόν με το φιλμ το οποίο έπρεπε πρώτα να εμφανιστεί 

Όλοι αυτοί οι παράγοντες καθιστούν πιο προσιτή την τέχνη της ψηφιακής αστροφωτογραφίας σε αντίθεση με την συμβατική, που απαιτούσε, πέραν του εξοπλισμού, πολλή υπομονή και τεχνικές γνώσεις. Έτσι παρουσιάζεται γεωμετρική αύξηση του αριθμού των εραστών της αστρονομικής φωτογραφίας σε σχέση με το παρελθόν, κάτι που δείχνει ότι αυτή βρίσκεται σε καλό δρόμο.

Ζητείται χρονομηχανή !

Από τότε που υπάρχουν άνθρωποι υπάρχει και η επιθυμία να ταξιδέψουμε στο χρόνο είτε για να ξαναζήσουμε κάποια ωραία στιγμή της ζωής μας είτε για να ξαναδούμε κάποιο αγαπημένο πρόσωπο που δεν είναι πια κοντά μας. Ας μην ξεχνούμε το μυθιστόρημα του H. J. Wells «Η μηχανή του χρόνου» που γράφτηκε πριν από 115 και πλέον χρόνια και αποτέλεσε ορόσημο στην επιστημονική φαντασία αλλά και την πρώτη αναφορά σε χρήση της τεχνολογίας για την επίτευξη του πολυπόθητου ταξιδιού στο χρόνο.


Η επιστήμη δεν κατάφερε ακόμα να ξεπεράσει τα μεγάλα τεχνικά εμπόδια ενός τέτοιου εγχειρήματος αλλά ας μην απογοητευόμαστε, γιατί υπάρχει μια πολύ φθηνότερη και βολική λύση για να ταξιδέψουμε πίσω στο χρόνο. Αυτή δεν είναι άλλη από το τηλεσκόπιο.  Ευτυχώς το σύμπαν και οι νόμοι, που συνθέτουν την «πραγματικότητα» γύρω μας, προσφέρουν τη δυνατότητα να δούμε όχι μόνο μακριά στο χώρο αλλά και στο χρόνο.


Έτσι όταν κοιτούμε κάποιο άστρο, που βρίσκεται ας πούμε 25 έτη φωτός μακριά, το βλέπουμε όπως ήταν πριν 25 χρόνια, αφού το φως με την οριακή ταχύτητα των 300.000 χλμ / δευτερόλεπτο ξεκίνησε από το άστρο για το μακρύ του ταξίδι προς το τηλεσκόπιό μας πριν 25 χρόνια.


Ενώ λοιπόν εδώ στη Γη ζούμε τα διάφορα γεγονότα σε μια συνεχή χρονική αλληλουχία, αντίθετα χρησιμοποιώντας ακόμα και ένα μικρό τηλεσκόπιο μπορούμε, καθώς παρατηρούμε τα διάφορα ουράνια σώματα, να κάνουμε άλματα προς τα πίσω μέσα στο χώρο και το χρόνο,  να ζήσουμε διαφορετικές εποχές της ιστορίας του σύμπαντος αλλά και να ξαναναθυμηθούμε παλιά γεγονότα και στιγμές της ζωής μας  που συνέβησαν όταν το φως του άστρου ξεκινούσε το μακρύ του ταξίδι προς τη Γη.

Tαξίδι στον 7ο Πλανήτη

Photos from wikipedia

Για πολλά χρόνια μετά την ανακάλυψή του από τον  William Herschel το 1781 ο πλανήτης Ουρανός παρέμεινε ένας άγνωστος μυστηριώδης κόσμος για τον οποίο οι αστρονόμοι κατάφεραν να συλλέξουν μόνο στοιχειώδεις πληροφορίες.

Παρόλα αυτά ο μικρός πράσινος δίσκος του μακρινού μέλους του ηλιακού μας συστήματος κατάφερνε να προκαλέσει το ενδιαφέρον τόσο των επαγγελματιών όσο και των ερασιτεχνών αστρονόμων που γοητευμένοι από την άγνωστη φύση του  ονειρεύονταν την εξερεύνησή του από τον άνθρωπο.

Το 1962 γυρίστηκε στην Δανία μία ταινία επιστημονικής φαντασίας με τίτλο «Ταξίδι στον 7^ο Πλανήτη» που  αναφερόταν στον μυστηριώδη Ουρανό και περιέγραφε την αποστολή μιας ομάδας ανθρώπων εκεί με σκοπό την εξερεύνησή του. Σύμφωνα όμως με το σενάριο, μια άγνωστη μορφή ζωής  καταλαμβάνει αναπάντεχα τον έλεγχο της σκέψης των μελών του πληρώματος με απώτερο σκοπό την ολοκληρωτική κυριαρχία της στη Γη. Το σενάριο της ταινίας έχει ομοιότητες με αυτό της ταινίας Solaris που βασιζόταν στο ομώνυμο βιβλίο του Πολωνού συγγραφέα Stanislaw Lem.

Χρειάστηκε να περάσουν 25 χρόνια από την πρώτη προβολή της ταινίας  για να μάθουμε την πραγματική φύση του πλανήτη Ουρανού, όταν το 1986 το διαστημόπλοιο Voyager 2 έστειλε στη Γη τις πρώτες φωτογραφίες του συστήματος του 7^ου πλανήτη. Θα έλεγε κανείς ότι η αποστολή του Voyager 2 έθεσε τέλος στο μυστήριο που περιέβαλε τον Ουρανό, καθώς αυτός έπαψε πια να είναι ένας μικρός πράσινος δίσκος στο προσοφθάλμιο του τηλεσκοπίου.

Αντίθετα οι εικόνες από την ξεχωριστή αυτή γωνιά του διαστήματος, που χαρακτηρίζεται από ένα χλωμό λυκόφως  εξαιτίας της μεγάλης απόστασης από τον ήλιο, συνεχίζει να προκαλεί το ενδιαφέρον σε πολλούς από εμάς.

‘Ενα είναι σίγουρο, ότι η φύση του διαστήματος και των θαυμάτων του αποτελούσαν και αποτελούν πηγή έμπνευσης  για τη δημιουργία κάθε μορφής τέχνης αλλά και ώθηση και κίνητρο για την εξερεύνησή του.

  

Οι «σκοτεινοί» δεσμοί των γαλαξιών

Credit: Joerg Colberg/Ryan Scranton/Robert Lupton/SDSS

Φαίνεται πως οι δεσμοί μεταξύ των γαλαξιών είναι ισχυρότεροι από όσο νομίζαμε μέχρι σήμερα, με τη διαφορά ότι αυτοί οι δεσμοί είναι κάπως πιο «σκοτεινοί», αν κρίνουμε από το γεγονός ότι έχουν να κάνουν με μεγάλες ποσότητες σκοτεινής ύλης. 

Έτσι λοιπόν επιστήμονες των πανεπιστημίων Τόκυο και Ναγκόγια, χρησιμοποιώντας εξομοιώσεις σε πανίσχυρους υπολογιστές σε συνδυασμό με παρατηρησιακά δεδομένα, ανακάλυψαν ότι ο διαγαλαξιακός χώρος, δηλαδή το διάστημα μεταξύ γειτονικών γαλαξιών, δεν είναι άδειο αλλά περιέχει μεγάλες ποσότητες της λεγόμενης «σκοτεινής ύλης». 

Η σκοτεινή ύλη δεν εκπέμπει ακτινοβολία και έτσι δεν είναι ορατή αλλά αποτελεί το 22% της συνολικής μάζας στο σύμπαν. Αντίθετα, η συνηθισμένη ύλη από την οποία είναι φτιαγμένα τα άστρα, οι πλανήτες και εμείς οι ίδιοι δεν ξεπερνάει το 4.5% της συνολικής μάζας του σύμπαντος. 

Έτσι οι διάφοροι γαλαξίες δεν έχουν ευδιάκριτα όρια, αλλά η ύλη τους εκτείνεται σε μεγάλες αποστάσεις και ενώνεται με αυτή των πλησιέστερων γειτόνων τους.

Επίσης η έρευνα των Ιαπώνων φυσικών έδειξε ότι, ενώ τα άστρα περιορίζονται σε μία απόσταση από το κέντρο των γαλαξιών, η σκοτεινή ύλη γεμίζει κυριολεκτικά το διαγαλαξιακό χώρο. 

Έτσι λύνεται και το κοσμολογικό μυστήριο σύμφωνα με το οποίο η πυκνότητα της ύλης στο σύμπαν ήταν μεγαλύτερη από τη μάζα που αντιστοιχούσε στους ορατούς γαλαξίες. Η ανακάλυψη όμως της διαγαλαξιακής σκοτεινής ύλης δίνει λύση και σε αυτό το πρόβλημα, αφού συμπληρώνει την απαιτούμενη συνολική μάζα.

Τις τελευταίες δεκαετίες με τη βοήθεια των νέων τεχνολογιών αποκαλύφθηκε ένα θαυμαστό, πολυπρόσωπο και  τρομερά ενδιαφέρον σύμπαν, που δε σταματά να εκπλήσσει ευχάριστα τους ανθρώπους με τον θαυμαστό χαρακτήρα που αυτό διαθέτει.

Τα «νήματα» και τα «κενά» του σύμπαντος

http://www.mpa-garching.mpg.de

Αν θέλουμε να φανταστούμε τις μεγαλύτερες δομές στο σύμπαν, τότε θα πρέπει να ξεκινήσουμε από τα άστρα που κατά δισεκατομμύρια συνθέτουν τους γαλαξίες. Αυτοί με τη σειρά τους σχηματίζουν σμήνη γαλαξιών που και αυτά τελικώς ενώνονται σε υπερσμήνη, αποτελώντας τα λεγόμενα «γαλαξιακά νήματα» ή «μεγάλα τείχη», τα οποία είναι οι πιο εκτεταμένες γνωστές δομές ύλης στο σύμπαν. Αυτές έχουν μήκος 50 με 80 μεγαπαρσέκ και  συνθέτουν έναν κοσμικό ιστό που, όπως φαίνεται στη φωτογραφία, υφαίνεται μέσα στην απεραντοσύνη του σύμπαντος.

Τα μεγάλα κενά που διακρίνονται (voids) αποκαλύφθηκε πρόσφατα ότι έχουν τη μορφή τεράστιας φούσκας, στην επιφάνεια της οποίας βρίσκονται τα γαλαξιακά σμήνη ή  «νήματα» που αναφέρθηκαν προηγουμένως.


Τα «κενά» περιέχουν από ελάχιστους ως καθόλου γαλαξίες και ανακαλύφθηκαν το 1978 από τους αστρονόμους Stephen Gregory και  Laird A. Thompson. Έχουν διαστάσεις από 11 εως 150 μεγαπαρσέκ και τα μεγαλύτερα ονομάζονται υπερκενά. Τα «κενά» όπως και τα «νήματα» είναι αποτέλεσμα της δημιουργίας του σύμπαντος μετά τη μεγάλη έκρηξη.


Αν και είναι δύσκολο για έναν άνθρωπο να συλλάβει το μέγεθος  και το μεγαλείο αυτών των δομών, ωστόσο  θα μπορούσε κάποιος να φανταστεί πόσο διαφορετικός θα ήταν ο νυχτερινός ουρανός σε έναν πλανήτη κάποιου μοναχικού άστρου στο κέντρο ενός από αυτά τα μεγαλειώδη «κενά». Εκεί όπου σε αντίθεση με τον ουρανό της Γης, ο οποίος είναι διάσπαρτος από άστρα και γαλαξίες, το μοναδικό, ιδιαίτερα αμυδρό φως θα προερχόταν από μακρινά υπερσμήνη γαλαξιών που ίσα-ίσα θα διέκοπταν το απόλυτο σκοτάδι που θα κυριαρχούσε.


Θα μπορούσε άραγε η ανθρώπότητα να εξελιχθεί χωρίς τη γονιμοποιό δύναμη του αστροφώτιστου ουρανού ;

«Η σκοτεινή πλευρά της Σελήνης»

Embedded video from
NASA Jet Propulsion Laboratory California Institute of Technology

Για πολλά χρόνια οι άνθρωποι συνήθιζαν να περιγράφουν άγνωστες πτυχές κάποιου ζητήματος σαν τη «Σκοτεινή πλευρά της Σελήνης». Γιατί όμως υπάρχει η «άλλη» πλευρά του δορυφόρου μας; Απλούστατα για το λόγο  ότι η Σελήνη πραγματοποιεί μία περιστροφή γύρω από τη Γη στον ίδιο χρόνο που ολοκληρώνει μία περιστροφή γύρω από τον άξονά της. Έτσι δείχνει πάντα την ίδια πλευρά προς τους κατοίκους της Γης, οι οποίοι απεγνωσμένα προσπαθούσαν για χιλιάδες χρόνια να μάθουν κάτι περισσότερο για την «κρυφή» πλευρά του δορυφόρου μας.

Τέλος σε αυτή τη μακρόχρονη προσμονή έβαλε το 1959 το σοβιετικό μη επανδρωμένο διαστημόπλοιο Luna 3, το οποίο φωτογράφησε το μυστηριώδες ημισφαίριο της Σελήνης. Οι πρώτοι άνθρωποι που είδαν με τα ίδια τους τα μάτια την άγνωστη πλευρά της Σελήνης ήταν το πλήρωμα του Απόλλων 8 στο μοναχικό τους ταξίδι γύρω από τον δορυφόρο μας το 1968, προετοιμάζοντας έτσι την αποστολή του Απόλλων 11 με την πρώτη προσεδάφιση ανθρώπων σε άλλο ουράνιο σώμα.


Από τότε πέρασαν 45 χρόνια για να πραγματοποιηθεί η αποστολή GRAIL με δύο πανομοιότυπα σκάφη που βιντεοσκοπούν τη Σελήνη για να αναζωπυρώσουν το ενδιαφέρον των ανήσυχων κατοίκων του πλανήτη μας.


Στο βίντεο που πήραμε από τη Σελήνη στις 19 Ιανουαρίου διακρίνεται ο βόρειος πόλος στην κορυφή του καρέ, καθώς το σκάφος πετάει προς το νότιο πόλο της Σελήνης. Ευδιάκριτη είναι η Θάλασσα Orientale, η οποία είναι ένας σχηματισμός πρόσκρουσης διαστάσεων 900 χλμ.  Το βίντεο τελειώνει με άποψη του νότιου πόλου και τον κρατήρα Drygalski που είναι το αποτέλεσμα πρόσκρουσης ενός κομήτη ή αστεροειδούς πριν από δισεκατομμύρια χρόνια.


Όπως συνέβη σε πολλές άλλες περιπτώσεις, η σκοτεινή πλευρά της Σελήνης δεν είναι πλέον και τόσο σκοτεινή αλλά χάρη στην περιέργεια και την επιμονή των ανθρώπων έχει πλέον χαρακτηριστικά και γνωρίσματα που ζητούν περαιτέρω έρευνα και επιστημονικές εξηγήσεις και ερμηνείες.


Ευτυχώς για όσους γοητεύονται από το μυστήριο που το σύμπαν κρύβει και ζητούν κίνητρο για την εξερεύνησή του, αυτό φιλοξενεί τόσα άγνωστα αντικείμενα, ώστε να εξερευνούμε για πολλές ακόμη γενιές το Διάστημα και τα πολυάριθμα κρυμμένα μυστικά του.

Το νεφέλωμα της Έλικας και η σύγχρονη αστροφωτογραφία

Φώτο: Credit: ESO

Απόδειξη της εξέλιξης που παρουσιάζει η αστρονομική φωτογράφηση είναι η εικόνα του νεφελώματος της Έλικας (Helix Nebula) που κατέγραψε το τηλεσκόπιο Vista του Ευρωπαϊκού Νότιου Παρατηρητηρίου (ESO), το οποίο βρίσκεται στις Άνδεις της Χιλής.

Η φωτογραφία τραβήχτηκε στο υπέρυθρο τμήμα του φωτός και αποκαλύπτει ψυχρά νέφη αερίου καθώς και γαλαξίες και άστρα που βρίσκονται πολύ πιο μακριά από το νεφέλωμα και είναι αόρατα σε φωτογραφίες τραβηγμένες στο ορατό φάσμα.

Το νεφέλωμα της Έλικας βρίσκεται στον αστερισμό του Υδροχόου σε απόσταση 700 ετών φωτός και ανήκει στην κατηγορία των πλανητικών νεφελωμάτων. Αυτά δημιουργούνται  όταν ένα άστρο ,σαν τον ήλιο, φτάσει στο τελικό στάδιο της ζωής του και αποβάλλει τα εξωτερικά στρώματα της ατμόσφαιράς του για να προκύψει το νεφέλωμα και ο πυρήνας του άστρου να καταλήξει σε ένα λευκό νάνο.

Το νεφέλωμα αποτελείται από σκόνη, ιονισμένο υλικό και μοριακά νέφη αερίου που λάμπουν εκμεταλλευόμενα το υπεριώδες φως του άστρου γεννήτορα που βρίσκεται στο κέντρο του.

Ανάλογες φωτογραφίες, όχι λιγότερο εντυπωσιακές, παρουσιάζουν και οι ερασιτέχνες αστρονόμοι οι οποίοι χρησιμοποιούν αντίστοιχο με τους επαγγελματίες εξοπλισμό.

Όπως έμπρακτα αποδεικνύει η φωτογραφία του νεφελώματος της Έλικας, έχει επιτευχθεί τεράστια πρόοδος στην αστρονομική φωτογραφία, αφού αυτή απλώνεται σε όλο το εύρος του ηλεκτρομαγνητικού φάσματος δίνοντας στους αστρονόμους  τη δυνατότητα να αποτυπώσουν το σύμπαν σε περισσότερες από μια όψεις.

Πολλοί αναρωτιούνται αν η αστροφωτογραφία μπορεί να θεωρηθεί τέχνη. Ίσως να μην είναι τέχνη από τη πλευρά του ανθρώπου, αφού αυτός δεν μπορεί για παράδειγμα να παρέμβει στο φωτισμό του αντικειμένου ή στη γωνία που θα επιλέξει για να φωτογραφήσει το θέμα του.

Στην προκειμένη περίπτωση μπορούμε να θεωρήσουμε ότι το ίδιο το θέμα προσδιορίζει τον τρόπο που αυτό θα παρουσιαστεί κάθε φορά ανάλογα με το τμήμα του φάσματος στο οποίο φωτογραφίζεται. Έτσι λοιπόν, αν και από τη πλευρά του ο φωτογράφος έχει περιορισμένη δυνατότητα σύνθεσης, το αποτέλεσμα είναι εξίσου εντυπωσιακό και προκαλεί ζωηρή εντύπωση και ευχαριστεί αισθητικά τους περισσότερους ανθρώπους.

Ένα σύντομο ιστορικό της Αστροφωτογραφίας

Φώτο: John William Draper

Η αστροφωτογραφία γνωρίζει στις μέρες μας μια απίστευτη ανάπτυξη και διάδοση μεταξύ των ερασιτεχνών αστρονόμων, που κατά χιλιάδες στρέφουν τα τηλεσκόπιά τους εφοδιασμένα με υπερευαίσθητους ψηφιακούς αισθητήρες προς τον ουρανό. 

Το ίδιο βέβαια ισχύει και για τους επαγγελματίες, οι οποίοι καθημερινά προκαλούν το θαυμασμό του κόσμου δημοσιεύοντας λεπτομερέστατες εικόνες από κάθε είδους αντικείμενο που κρυβόταν μέσα στα βάθη του διαστήματος περιμένοντας υπομονετικά για αιώνες έως ότου φανερωθεί μπροστά στα έκπληκτα μάτια των ανθρώπων.

Πώς όμως ξεκίνησε η αστρονομική φωτογραφία το θαυμαστό της ταξίδι;

Στα μέσα του 19^ου αιώνα ανήσυχοι πειραματιστές και ερασιτέχνες αστρονόμοι θέλησαν να δοκιμάσουν τον εξοπλισμό τους στη φωτογράφηση των ουρανίων αντικειμένων. Χρησιμοποίησαν τη μέθοδο της «Δαγκεροτυπίας» που όμως είχε το μειονέκτημα της χαμηλής ευαισθησίας με αποτέλεσμα τη φωτογράφηση μόνο λαμπρών αντικειμένων και αυτή του «Υγρού Κολλόδιου» που όμως περιόριζε την έκθεση για όσο χρόνο αυτό ήταν σε υγρή μορφή.

Πρώτος λοιπόν ο Louis Jacques Daguerre, εφευρέτης της ομώνυμης μεθόδου, επιχείρησε το 1839 να φωτογραφήσει τη Σελήνη. Δυστυχώς όμως η απουσία «οδήγησης» κατά τη διάρκεια της μεγάλης έκθεσης είχε ως αποτέλεσμα το είδωλο να είναι θολό.

Πιο τυχερός ήταν ο John William Draper, που ένα χρόνο αργότερα κατόρθωσε να φωτογραφήσει τη Σελήνη με μια Δαγκεροτυπία και έκθεση 20 λεπτών.

Ακολούθησε η πρώτη φωτογραφία ενός άστρου, αυτή του Βέγα, από τους William Bond και John Whipple το 1850.

Μεγάλη πρόοδος σημειώθηκε το 1880,  όταν ο Henry Draper χρησιμοποιώντας ξηρές φωτογραφικές πλάκες απαθανάτισε το νεφέλωμα του Ωρίωνα με μια έκθεση 51 λεπτών.

Επίσης ο Andrew Common κατόρθωσε να αποτυπώσει με τον εξοπλισμό του άστρα αόρατα με το ανθρώπινο μάτι.

Στα χρόνια που ακολούθησαν η αστροφωτογραφία εξελίχθηκε με γρήγορους ρυθμούς, για να γνωρίσει μια άνευ προηγουμένου έκρηξη με τη χρήση των ψηφιακών αισθητήρων τα τελευταία 25 χρόνια. Ένα είναι σίγουρο, ότι κάθε στιγμή αμέτρητοι αστρονόμοι και ενθουσιώδεις λάτρεις του ουρανού φωτογραφίζουν κάποια γωνιά του όμορφου σύμπαντος στο οποίο ζούμε!

Πόσο επικίνδυνη είναι η ζώνη των αστεροειδών για τα διαστημόπλοια ;

Η ζώνη των αστεροειδών περιλαμβάνει χιλιάδες γνωστά μικρά σώματα, που ανακαλύφθηκαν σε ένα διάστημα δύο αιώνων.

To 1801 εντοπίστηκε από τον Iταλό αστρονόμο Giuseppe Piazzi ο πρώτος αστεροειδής που ονομάστηκε Δήμητρα.

Η ζώνη των αστεροειδών βρίσκεται μεταξύ των τροχιών του Άρη και του Δία. Πιστεύεται ότι συνολικά υπάρχουν εκατομμύρια από αυτούς, ενώ κάθε χρόνο ανακαλύπτονται εκατοντάδες άλλοι τόσο από επαγγελματίες όσο και από ερασιτέχνες αστρονόμους, οι οποίοι χρησιμοποιούν τηλεσκόπια εξοπλισμένα με  ψηφιακές κάμερες καθώς και ειδικό λογισμικό.

Οι αστεροειδείς έχουν ακανόνιστο σχήμα, το οποίο τους προσδίδει εντυπωσιακή όψη μέσα σε ένα ηλιακό σύστημα που απαρτίζεται από πλανήτες με σφαιρικό σχήμα. Η προέλευσή τους ανάγεται στην αρχή της ζωής του ηλιακού συστήματος και πιστεύεται ότι δεν κατάφεραν να ενωθούν για να σχηματίσουν έναν ακόμη πλανήτη εξαιτίας της βαρυτικής δύναμης του Δία η οποία έδρασε αποτρεπτικά.

Πολλοί άνθρωποι αναρωτιούνται πώς τα διαστημόπλοια που ταξίδεψαν στο εξωτερικό ηλιακό σύστημα, όπως τα Pioneer και Voyager, κατάφεραν να περάσουν μέσα από τη ζώνη των αστεροειδών αλώβητα. Δεν πρέπει να ξεχνούμε και ταινίες σαν τον Πόλεμο των Άστρων, όπου σε μια εντυπωσιακή σκηνή οι ήρωες κάνουν ελιγμούς με το σκάφος τους ενώ προσπαθούν να αποφύγουν αστεροειδείς που συνωστίζονται απειλητικά μπροστά τους.

Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει κίνδυνος, γιατί τα μικρά αυτά σώματα βρίσκονται σε μεγάλες αποστάσεις το ένα από το άλλο και καταλαμβάνουν ένα δακτύλιο πλάτους 100 εκ. χλμ.

Πρακτικά λοιπόν δεν αποτελούν απειλή για τους ταξιδιώτες του διαστήματος, αλλά αντίθετα προσθέτουν μία αλλόκοτη και εξωτική όψη σε αυτό το μέρος του ηλιακού μας συστήματος που εξάπτει την περιέργεια τόσο των αστρονόμων όσο και του απλού κόσμου.