Η « γωνιά » μας στον γαλαξία και η πορεία μας μέσα σε αυτόν..

Ο Ήλιος, όπως και οι άλλοι πλανήτες του συστήματός μας, δεν αποτελούν τους μοναδικούς μας γείτονες στο κοντινό διάστημα. Αντίθετα αυτή η ομάδα των άστρων και πλανητών, που όλοι λίγο πολύ γνωρίζουμε, γειτονεύει με περίπου 200 άστρα τα οποία βρίσκονται σε ακτίνα 50 έτη φωτός από τον ήλιο μας. Επιπλέον, αυτή η αστρική  συνοικία βρίσκεται στην άκρη της λεγόμενης σπείρας του «Ωρίωνα», μιας από τις σπείρες του γαλαξία μας, και απέχει περίπου 27.000 έτη φωτός από το υπέρλαμπρο κέντρο του γαλαξία ταξιδεύοντας γύρω από αυτό, αιχμαλωτισμένη από τη βαρύτητά του, όπως και όλα τα υπόλοιπα άστρα του γιγαντιαίου αυτού κοσμικού συγκροτήματος. Το ηλιακό μας σύστημα έχει βέβαια τη δική του πορεία μέσα στον γαλαξία με κατεύθυνση προς το άστρο Βέγα και με γωνία 60 μοίρες ως προς το κέντρο του γαλαξία. Αυτή η κίνηση υπόκειται σε διαταραχές που οφείλονται στις σπείρες του γαλαξία και άλλες συγκεντρώσεις μάζας, αλλά είναι σε γενικές γραμμές ελλειπτική. Ο Ήλιος οδηγεί έτσι την οικογένειά του σε ένα μακρύ ταξίδι γύρω από το κέντρο του γαλαξία που διαρκεί 225-250 εκατομμύρια χρόνια (γαλαξιακό έτος) και κατά τη διάρκειά του συναντά κάθε είδους άστρα και νεφελώματα που οι άνθρωποι λόγω της σύντομης παρουσίας τους στη Γη, τις τελευταίες εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, δεν μπορούν να ανακαλέσουν στη μνήμη τους. Αν όμως σκεφτεί κανείς ότι η ταχύτητα του Ήλιου σε αυτή την πορεία μέσα στο γαλαξία είναι περίπου 220 χλμ το δευτερόλεπτο, τότε ένας άνθρωπος που ζει 80 χρόνια θα έχει διανύσει ως επιβάτης του ηλιακού μας συστήματος στον ωκεανό των γαλαξιακών σπειρών μια όχι ευκαταφρόνητη απόσταση, αφού μόνο σε 8 μέρες θα έχει καλύψει την απόσταση Γης – Ήλιου, δηλαδή 150.000.000 χιλιόμετρα. Άραγε τι είδους συναντήσεις επιφυλάσσουν οι άγνωστες περιοχές του γαλαξία για τον Ήλιο και τους ακολούθους του στους επόμενους μήνες του γαλαξιακού έτους και ποιες συνέπειες θα έχουν για τα πλάσματα που κατοικούν στον πλανήτη Γη τα απρόβλεπτα αστρικά φαινόμενα που καιροφυλακτούν στους αχαρτογράφητους υφάλους του γαλαξία...;

Μια «γέφυρα» στην άκρη του σύμπαντος

Credit: ESA/NASA/JPL-Caltech/CXC/McGill Univ.

Το διαστημικό τηλεσκόπιο Herschel ανακάλυψε ένα νηματοειδή σχηματισμό που περιέχει δισεκατομμύρια άστρα και ενώνει σαν γέφυρα δύο σμήνη γαλαξιών. Τα δύο αυτά σμήνη μαζί με ένα τρίτο θα ενωθούν στο μακρυνό μέλλον για να σχηματίσουν ένα υπερσμήνος γαλαξιών, που θα αποτελέσει μια από τις μεγαλύτερες δομές στο σύμπαν. Η λαμπερή γέφυρα που ενώνει τα δύο σμήνη αποτελεί μια καλή ευκαιρία για τους αστρονόμους, ώστε να κατανοήσουν πώς οι γαλαξίες εξελίσσονται και συγχωνεύονται σε υπερσμήνη. Η «φωταγωγημένη» γέφυρα έχει μήκος 8 εκατομμύρια έτη φωτός, περιέχει εκατοντάδες γαλαξίες και βρίσκεται σε απόσταση 7 δισεκατομμύρια έτη φωτός. Το τηλεσκόπιο Herschel φωτογραφίζοντας το μακρυνό σύμπαν στο υπέρυθρο, ανακάλυψε τη γέφυρα που αιωρείται στο διαγαλαξιακό κενό μεταξύ των δύο σμηνών. Αυτό ήταν αδύνατο να γίνει με  οπτικά τηλεσκόπια, αφού η διαστρική σκόνη κρύβει το φως των άστρων. Όμως η θέρμανσή της από τα άστρα που κρύβονται μέσα και πίσω από αυτή είναι ορατή στο υπέρυθρο και έτσι μπορεί να συμπεράνει κανείς την ύπαρξη μεγάλου αριθμού άστρων υπεύθυνων για την υψηλή θερμοκρασία που παρατηρείται.  Οι επιστήμονες συμπέραναν ότι η έντονη δραστηριότητα στη γαλαξιακή γέφυρα έχει σαν αποτέλεσμα τη γέννηση άστρων με συνολική μάζα 1000 ηλιακών μαζών, τη στιγμή που στον γαλαξία μας σχηματίζονται κάθε χρόνο άστρα με μάζα ίση με μία ηλιακή μάζα. Αυτή η ανεξέλεγκτη παραγωγή νέων άστρων οφείλεται κατά κύριο λόγο στη μεγάλη πυκνότητα που παρατηρείται στη διαγαλαξιακή γέφυρα. Οι παρατηρήσεις του υπερσμήνους RCS2319, όπως είναι γνωστό το αντικείμενο μελέτης του Herschel, θα βοηθήσουν στην  κατανόηση των καθοριστικών παραγόντων για την πορεία της ζωής ενός γαλαξία και συγκεκριμένα για το αν σημαντικότερος παράγοντας είναι η κληρονομικότητα (μάζα) ή το περιβάλλον στο οποίο αναπτύσσεται ο γαλαξίας. Οι σημερινές δομές θα αποτελέσουν στο μέλλον ένα κολοσσιαίο υπερσμήνος που θα θυμίζει το μεγάλο υπερσμήνος στον αστερισμό της Κόμης της Βερενίκης, το οποίο μπορούμε να παρατηρήσουμε την άνοιξη από τη Γη.

Οι αστερισμοί και ο ανθρώπινος πολιτισμός

http://www.astronoo.com

Από τα πρώτα χρόνια της εμφάνισης του ανθρώπου πάνω στη Γη, όταν ο βραδινός ουρανός ήταν απαλλαγμένος από τη φωτορύπανση και τη μόλυνση, που στις μέρες μας κυριαρχούν και όταν οι άνθρωποι ζούσαν σε μικρές κοινωνίες και οι πόλεις απλά δεν υπήρχαν, δημιουργήθηκε μια στενή σχέση μεταξύ των ανθρώπων και του αστρικού κόσμου. Έτσι με το καιρό οι πρόγονοί μας έμαθαν να ομαδοποιούν τα άστρα σε αστερισμούς οι οποίοι πλέον αντικατόπτριζαν τη ζωή και τις εμπειρίες των πλασμάτων της Γης. Οι αστερισμοί αντικατέστησαν την αταξία των άστρων και το στερέωμα έγινε πιο οικείο για τους ανθρώπους.  Καθώς οι εποχές έφερναν στο προσκήνιο διαφορετικούς αστερισμούς, οι άνθρωποι έμαθαν να συσχετίζουν την κάθε εποχή και τον κάθε μήνα με διαφορετικούς αστερισμούς και να τους υποδέχονται με χαρά και ικανοποίηση αισθανόμενοι την ισορροπία που υπήρχε μεταξύ της Γης και του ουρανού και την ασφάλεια που αυτή υποδήλωνε. Ο ουρανός πλέον ήταν μέρος της ζωής και των δραστηριοτήτων των ανθρώπων, αφού προειδοποιούσε για την άφιξη των δύσκολων εποχών ή για τις αγροτικές εργασίες που θα έπρεπε να γίνουν. Σήμερα έχουν αλλάξει πολλά στην οργάνωση των ανθρώπινων κοινωνιών και η βιομηχανική επανάσταση  αλλά και η αστικοποίηση έχουν επηρεάσει τη σχέση του ανθρώπου με τον ουρανό. Οι κάτοικοι των πόλεων έχουν χάσει την προαιώνια σχέση με τον ουράνιο θόλο και δεν αναγνωρίζουν τους αστερισμούς αλλά ούτε και μπορούν να τους συσχετίσουν με την αλλαγή των εποχών. Έτσι, η σύγχρονη αστική ζωή με την απόστασή της από τη φύση στερεί από τους ανθρώπους όχι μόνο την αναγνώριση του κύκλου των εποχών και των εμπειριών που αυτός προσφέρει αλλά και της εναλλαγής των αστερισμών, η οποία δημιουργεί τα ίδια αισθήματα και εμπειρίες σε όσους τη συνειδητοποιούν. Οι ερασιτέχνες και επαγγελματίες αστρονόμοι είναι βεβαίως αυτοί που διατηρούν μία ουσιαστική επαφή με τους αστερισμούς και μπορούν να διατηρήσουν την προαιώνια κληρονομιά αυτής της σχέσης με το να διαδώσουν τη γνώση του νυχτερινού ουρανού και των αστερισμών του αλλά και της αρμονίας και συναισθηματικής πληρότητας που αυτός προκαλεί σε όσους επιθυμούν να τον εντάξουν στην πορεία της ζωής τους.    

Η πορεία της Αφροδίτης προς την αγκαλιά του Ήλιου

Photo: Sky & Telescope

Ο Aποσπερίτης κυριαρχεί στον απογευματινό ουρανό τους τελευταίους μήνες ομορφαίνοντας τα ανοιξιάτικα βράδυα με τη μοναδική του λάμψη. Η βασιλεία του όμως μεταξύ των σωμάτων του γήινου στερεώματος δε θα διαρκέσει για πολύ ακόμα, καθώς τον Μάϊο θα αρχίσει σταδιακά να πλησιάζει τον Ήλιο (όπως φαίνεται από τη Γη) και συνεπώς θα παραμένει στο νυχτερινό ουρανό όλο και μικρότερο χρονικό διάστημα μετά τη δύση του φωτοδότη του πλανητικού μας συστήματος. Όμως για τους παρατηρητές με τηλεσκόπια αυτή είναι ίσως η καλύτερη χρονική στιγμή για να απολαύσουν τα θέλγητρα της Αφροδίτης, καθώς τότε οι διαστάσεις της είναι οι μεγαλύτερες και εμφανίζεται σαν μισοφέγγαρο, ακριβώς όπως φαίνεται από τη Γη η Σελήνη, όταν είναι μερικών ημερών. Ξεκινώντας την 1^η Μαϊου η Αφροδίτη αποκτά τη μεγαλύτερη λαμπρότητά της, η οποία ξεπερνά αυτή του Σείριου κατά 20 φορές, δίνοντάς της μια εκθαμβωτική λάμψη που επισκιάζει κάθε επίδοξο μέλος του ηλιακού μας συστήματος ή του μακρινού σύμπαντος που θα ήθελε να την προκαλέσει. Είναι τέτοια η θέση του δεύτερου πλανήτη τις πρώτες μέρες του μήνα, ώστε για χώρες όπως η Ελλάδα φαίνεται περίπου 28 μοίρες πάνω από τον ορίζοντα κατά το λυκόφως και δε δύει παρά 3,5 ώρες μετά τη δύση του ήλιου γύρω στις 11:30.  Η δόξα της όμως είναι πρόσκαιρη, αφού είναι τέτοια η πορεία της προς τον Ήλιο, ώστε μέχρι το τέλος του μήνα να έχει υποχωρήσει τόσο πολύ που να απέχει σχεδόν 6 μοίρες από αυτόν και να δύει ουσιαστικά αμέσως μετά από το άστρο της ημέρας. Παρά το γεγονός ότι σταδιακά ο δίσκος της θα γίνεται όλο και λεπτότερος, η λαμπρότητά της θα είναι σχετικά μεγάλη εξαιτίας του ότι θα πλησιάζει τη Γη και κατά συνέπεια αυτός θα φαίνεται μεγαλύτερος. Έτσι στις 20 Μαϊου η λεπτή Αφροδίτη θα διαγράφει στον ουρανό 51 δεύτερα της μοίρας κάνοντας τον δίσκο της ορατό όχι μόνο σε όσους την κοιτούν με κυάλια, αλλά και σε όσους έχουν εξαιρετική όραση.  Αυτή η μεγαλειώδης πορεία της θα ολοκληρωθεί με τη διάβασή της - μερικώς ορατή από την Ελλάδα - μπροστά από το δίσκο του Ήλιου (όταν ουσιαστικά θα βρίσκεται ανάμεσα στη Γη και τον Ηλιο) που θα πραγματοποιηθεί στις 6 Ιουνίου και που θα είναι η μοναδική ευκαιρία για όσους θέλουν να παρατηρήσουν με το τηλεσκόπιό τους αυτό το μοναδικό φαινόμενο, αφού το επόμενο θα συμβεί μακρυά στο μέλλον, όταν κανένας από εμάς δε θα βρίσκεται στη ζωή για να το απολαύσει.

Η γιγαντιαία μαγνητόσφαιρα του Δία

wikipedia

Μία από τις μεγαλύτερες δομές στο ηλιακό μας σύστημα είναι η μαγνητόσφαιρα του πλανήτη Δία. Αυτή δημιουργεί μια κοιλότητα μέσα στην ηλιόσφαιρα, δηλαδή στον ηλιακό άνεμο από φορτισμένα σωματίδια που εκλύονται από τον Ήλιο και λούζουν ολόκληρο το ηλιακό μας σύστημα. Η μαγνητόσφαιρα του Δία είναι γιγαντιαίων διαστάσεων και μάλιστα αποτελεί τη δεύτερη μεγαλύτερη δομή μέσα στο ηλιακό σύστημα, αφού εκτείνεται 7 εκατομμύρια χλμ. από το Δία προς την κατεύθυνση του Ήλιου και ως την τροχιά του Κρόνου προς την αντίθετη κατεύθυνση στο εξωτερικό ηλιακό σύστημα. Μάλιστα το μέγεθός της είναι τέτοιο που ολόκληρος ο Ήλιος μαζί με το στέμμα του χωράνε άνετα σ’ αυτή. Αν μπορούσαμε να τη δούμε από τη Γη με γυμνό μάτι, τότε η μαγνητόσφαιρα του Δία θα καταλάμβανε χώρο 5 φορές μεγαλύτερο από αυτόν της πανσελήνου και ας είναι τόσο μακριά από τη Γη. Η ύπαρξή της οφείλεται στην κίνηση αγώγιμου υλικού στον εξωτερικό πυρήνα του πλανήτη, αλλά σε αντίθεση με τη Γη αυτό το υλικό δεν είναι νικέλιο και σίδηρος αλλά μεταλλικό υδρογόνο. Το μαγνητικό πεδίο του Δία έγινε αντιληπτό από παρατηρήσεις σε ραδιοκύματα στα τέλη της δεκαετίας του 1950 και επιβεβαιώθηκε από το διαστημόπλοιο Πρωτοπόρος 10  το 1973. Το μαγνητικό πεδίο του Δία είναι η πηγή για το βόρειο και νότιο Σέλας που παρατηρείται στους πόλους του πλανήτη και μάλιστα είναι συνεχές σε αντίθεση με αυτό της Γης που παρατηρείται, όταν υπάρχει έξαρση της ηλιακής δραστηριότητας. Η ισχύς του αποδείχθηκε μεγαλύτερη από ό,τι περίμεναν οι επιστήμονες να μετρήσουν με τα όργανα των δύο διαστημοπλοίων Πρωτοπόρος και μάλιστα το Πρωτοπόρος 11 έχασε σχεδόν όλες τις φωτογραφίες της Ιούς εξαιτίας της παρεμβολής του πεδίου αυτού. Είναι εντυπωσιακό το ότι τέτοιες δομές υπάρχουν στο ηλιακό μας σύστημα και είχαμε άγνοια για την υπαρξή τους μέχρι πρίν λίγα χρόνια. Ποιος ξέρει τι αλλα μυστικά υπάρχουν στο βασίλειο του Ήλιου, τα οποία περιμένουν υπομονετικά για να μας εκπλήξουν τα επόμενα χρόνια της εξερεύνησης του ηλιακού συστήματος.

Η απλότητα του έναστρου ουρανού

ironmouse86.deviantart.com

Η απλότητα κρύβεται συνήθως πίσω από κάθε τι που μας συγκινεί και μας κάνει να αντιλαμβανόμαστε τι είναι αυτό που πραγματικά μετράει στην εφήμερη ζωή μας στο μικρό μπλε πλανήτη. Ο έναστρος ουρανός κρύβει και αυτός μια απλότητα που δεν περνά απαρατήρητη από κανέναν, που διακατέχεται από την επιθυμία να την αναγνωρίσει σε κάθε εκδήλωσή του. Πραγματικά τα φωτεινά σημεία στον σκούρο σαν μελάνι ουρανό, που ονομάζουμε άστρα, είναι ίσως η πιο απλή λύση που βρήκε το σύμπαν για να μεταδώσει τη μαγεία που κρύβει μέσα στα σπλάχνα του. Θα έλεγε κανείς ότι τα πολύχρωμα νεφελώματα που απλώνονται σαν πέπλα στις γειτονιές του γαλαξία μας και αλλού, καθώς και οι άπειροι άλλοι γαλαξίες με το εκθαμβωτικό τους μεγαλείο και την αιωνιότητα που χαρακτηρίζει την ύπαρξή τους,  είναι οι καλύτεροι λόγοι για να εκτιμήσει κανείς την αξία του Κόσμου. Όμως τι άλλο γοητεύει περισσότερο από τα χιλιάδες φωτεινά σημεία, το καθένα με διαφορετική λαμπρότητα, που αραδιασμένα στον ουρανό σε τυχαία σχήματα προκαλούν τους ανθρώπους να τα οργανώσουν σε αστερισμούς με τη βοήθεια της φαντασίας τους; Υπάρχει κάτι πιο ωραίο από το να τα παρακολουθεί κανείς για ώρες, καθισμένος σε μια πολυθρόνα ένα ανοιξιάτικο βράδυ; Θα μπορούσε ο ουρανός να είναι φτιαγμένος διαφορετικά, ώστε τα άστρα να μη δημιουργούν τη συγκεκριμένη αυτή αντίθεση του φωτός μέσα στο σκοτάδι και να μην είναι σημεία αλλά να έχουν κάποιο άλλο σχήμα; Ίσως να υπάρχει μια καλύτερη λύση αλλά αρκούμαστε σε αυτή που μας προσφέρει η φαντασία του σύμπαντος. Οι άνθρωποι παρασυρόμαστε από την εκθαμβωτική πανδαισία των εικόνων της ημέρας και της καθημερινότητάς μας, αλλά κάθε ξάστερο βράδυ μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε τη σχέση μας με το υπόλοιπο σύμπαν και να πάρουμε ένα μάθημα από την απλότητα του σύμπαντος και να την εφαρμόσουμε και στη δική μας ζωή. 

Απολαύστε φέτος τη βροχή των «Λυρίδων»

Astronomy Magazine

Τα ξημερώματα της 22ας Απριλίου οι παρατηρητές του ουρανού θα έχουν την ευκαιρία να απολαύσουν τη βροχή μετεώρων, που αποκαλείται «Λυρίδες». Παρότι δεν είναι τόσο γνωστή όσο άλλες ανάλογες βροχές μετεώρων του καλοκαιριού και του φθινοπώρου, υπόσχεται ωστόσο μία εντυπωσιακή επίδειξη με 20 μετέωρα ανά ώρα στην κορύφωσή της. Φέτος μάλιστα η σελήνη δε θα εμποδίζει με το δυνατό της φως, γιατί  θα απουσιάζει από τον ουρανό, καθώς στις 21 Απριλίου έχουμε νέα Σελήνη. Οι Λυρίδες είναι το αποτέλεσμα της εισόδου στην ατμόσφαιρα της Γης μικρών κόκκων σκόνης, οι οποίοι έχοντας ταχύτητα 176.400 χλμ εξατμίζονται λόγω της τριβής με αυτήν και αφήνουν πίσω τους το ίχνος φωτός που ονομάζουμε μετέωρο. Το όνομά τους το παίρνουν από τον αστερισμό της Λύρας, καθώς φαίνεται σαν να προέρχονται από αυτόν. Για να παρατηρήσουμε το εντυπωσιακό αυτό φαινόμενο θα πρέπει να είμαστε ξαπλωμένοι σε μια αναπαυτική πολυθρόνα ή sleeping bag και σκεπασμένοι με κουβέρτα, μια και τις πρώτες πρωινές ώρες η θερμοκρασία είναι χαμηλή. Είναι προτιμότερο να επιλέξουμε ένα μέρος με απουσία φωτορύπανσης και να έχουμε όσο το δυνατόν μεγαλύτερη θέα του ουρανού. Κατά τη διάρκεια της παρατήρησης  σαρώνουμε όλο τον ουρανό, ώστε να μη χάσουμε κάποιο από τα μετέωρα και αποφεύγουμε να κοιτάμε προς το ακτινοβόλο σημείο (Αστερισμός Λύρας), γιατί εκεί τα μετέωρα είναι  λιγότερο εντυπωσιακά. Οι Λυρίδες προέρχονται από έναν κομήτη που έχει περίοδο περιστροφής 415 χρόνια και έχει την ονομασία C/1861 G1 (Thatcher). Η παρατήρηση των διαττόντων είναι ίσως η πιο απολαυστική πλευρά της παρατήρησης του ουρανού,αφού δεν απαιτεί εξοπλισμό, δεν περιορίζει το πεδίο παρατήρησης και μπορούμε να την κάνουμε ξαπλωμένοι, ώστε να απολαύσουμε μία από τις πιο χαλαρωτικές δραστηριότητες που μας εξοικειώνει με το νυχτερινό ουρανό και προσφέρει μια ανέξοδη φυγή από την καθημερινότητα.

Η σημασία της ερασιτεχνικής αστρονομίας στις μέρες μας

http://mitchellmetalshop.com

Η αστρονομία είναι ίσως η μοναδική από τις επιστήμες που μπορεί να ασκηθεί αποτελεσματικά και από ανθρώπους χωρίς ακαδημαϊκή μόρφωση, οι οποίοι όμως διαθέτουν όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που τους επιτρέπουν να συντελέσουν στη διαμόρφωση και εξέλιξή της. Το γεγονός ότι το «εργαστήριο» του ουρανού είναι προσβάσιμο από την αυλή ή τη στέγη του κάθε σπιτιού συντέλεσε καθοριστικά στην ευρεία διάδοση της αστρονομίας στο σύγχρονο κόσμο. Δε θα πρέπει βέβαια να ξεχνούμε ότι σε αυτή την εξέλιξη έπαιξε καθοριστικό ρόλο η διάδοση προσιτών οικονομικά τηλεσκοπίων και ψηφιακών φωτογραφικών μηχανών, που μαζί με την επικοινωνία που παρέχεται από το  διαδίκτυο και σε συνδυασμό με τη γοητεία και το μυστήριο του σύμπαντος, έστρεψαν χιλιάδες ανθρώπων προς τη συστηματική εξερεύνηση του ουρανού. Θα μπορούσε κανείς να συγκρίνει την ανάπτυξη της ερασιτεχνικής αστρονομίας με αυτή της ερασιτεχνικής φωτογραφίας ή της πληροφορικής, που στις μέρες μας για παρόμοιους λόγους γνωρίζουν μια αφάνταστη έκρηξη διάδοσης. Αυτό  όμως που χαρακτηρίζει την αλματώδη ανάπτυξη της αστρονομίας, είναι η ολοένα και μεγαλύτερη εδραίωση της ανάγκης του σύγχρονου ανθρώπου να γνωρίσει το σύμπαν, του οποίου είναι μέλος και τμήμα αναπόσπαστο, αλλά και να καταστεί η μελέτη και γνώση του διαστήματος  κομμάτι της κουλτούρας και της καθημερινότητας για χιλιάδες ή και εκατομμύρια ανθρώπους. Έτσι σε συνδυασμό με το γεγονός ότι η αστρονομία μπορεί να συμβάλει και στην κατανόηση της ανάγκης για σεβασμό του περιβάλλοντος εδώ στη Γη αλλά και στη βελτίωση των σχέσεων των ανθρώπων, είναι αναμφισβήτητη η προσφορά της στη στροφή της ανθρωπότητας προς μία νέα κατεύθυνση που θα έχει μόνο ωφέλη να προσφέρει. Σήμερα ο άνθρωπος δεν είναι απλά κάτοικος της Γης αλλά  μέλος του σαγηνευτικού σύμπαντος, προς το οποίο στρέφεται αργά και σταθερά όχι για να «κατακτήσει» αλλά για να γνωρίσει καλύτερα και να συνειδητοποιήσει σταδιακά τη θέση που έχει σε αυτό αλλά και το κοινό πεπρωμένο του με τα άπειρα σώματα που αυτό φιλοξενεί.

Μία φωτογραφία, 1 δισεκατομμύριο άστρα

Μία διεθνής ομάδα αστρονόμων απέσπασε μια φωτογραφία του γαλαξία μας που περιέχει περισσότερα απο 1 δισεκατομμύριο άστρα. Οι επιστήμονες συνέθεσαν τη φωτογραφία αυτή από πολλές μικρότερες, οι οποίες κάνουν χρήση του υπέρυθρου φωτός και προέρχονται από αστεροσκοπεία και των δύο ημισφαιρίων της Γης. Στη φωτογραφία διακρίνονται νέφη από αέριο και σκόνη μέσα στα οποία γεννιούνται και πεθαίνουν άστρα στον αέναο κύκλο της κοσμικής συνέχειας. Οι αστρονόμοι χρησιμοποίησαν το υπέρυθρο φως για τη φωτογράφηση του γαλαξία, γιατί αυτό τους επιτρέπει να δουν το κέντρο της αστρικής μητρόπολης ανεμπόδιστα, καθώς το μήκος κύματός του δεν υφίσταται απορρόφηση. Η φωτογράφηση της περιοχής αυτής είναι σχεδόν αδύνατο να γίνει στο ορατό μέρος του φάσματος εξαιτίας της απορρόφησης του ορατού φωτός από τις τεράστιες συγκεντρώσεις σκόνης που υπάρχουν εκεί. Η επεξεργασία της φωτογραφίας, καθώς και η αρχειοθέτηση  και δημοσίευσή της, έγινε από ομάδες επιστημόνων των πανεπιστημίων του Κέμπριτζ και Εδιμβούργου και είναι διαθέσιμη σε όσους ειδικούς θέλουν να τη μελετήσουν. Τις τελευταίες δεκαετίες τα τηλεσκόπια έχουν συλλέξει έναν τεράστιο όγκο από δεδομένα, τα οποία καλούνται να επεξεργαστούν οι επιστήμονες και έχει γίνει κατανοητό το πόσο σημαντικό εργαλείο έμελλε να είναι το τηλεσκόπιο στα χέρια των ανθρώπων που αναλαμβάνουν τώρα να ερμηνεύσουν τα φαινόμενα που συμβαίνουν στο θαυμαστό σύμπαν. 

Μία αναπόφευκτη σύγκρουση ;

Photo: www.intercon-spacetec.de

Τα τελευταία χρόνια οι ερασιτέχνες αστρονόμοι θέτουν ένα ερώτημα τόσο στους εαυτούς τους όσο και στους άλλους αστρονόμους. Το ερώτημα αυτό έχει να κάνει με το αν θα πρέπει να βρίσκουμε τα διάφορα ουράνια αντικείμενα χρησιμοποιώντας χάρτες ή τα αυτοματοποιημένα ρομποτικά τηλεσκόπια.  Κάποιοι ισχυρίζονται ότι ο παραδοσιακός τρόπος είναι αυτός που βοηθάει τους παρατηρητές στο να αποκτήσουν ευχέρεια στις περιηγήσεις τους μεταξύ των άστρων. Αντίθετα οι θιασώτες των ρομποτικών τηλεσκοπίων πιστεύουν πως οι αστρονόμοι πρέπει να εκμεταλλεύονται κάθε λεπτό από το χρόνο τους παρατηρώντας και όχι ψάχνοντας. Στην πραγματικότητα αυτή η αντιπαράθεση έχει τις ρίζες της στην αλματώδη τεχνολογική εξέλιξη που σημειώνεται στην αστρονομία και που αμφισβητεί τις παραδοσιακές μεθόδους παρατήρησης. Όπως έχει συμβεί και σε πολλές ανάλογες περιπτώσεις, η παραδοσιακή παρατήρηση βρίσκεται σε μια μεταβατική φάση και οι περισσότεροι ερασιτέχνες αστρονόμοι χρησιμοποιούν πλέον τα ηλεκτρονικά τους χειριστήρια και τους υπολογιστές τους για να βρούν τα αντικείμενα που θέλουν να παρατηρήσουν. Έτσι οι χάρτες, που τις προηγούμενες δεκαετίες αποτελούσαν το μοναδικό εισιτήριο για τη μεγαλειώδη παράσταση του νυχτερινού ουρανού, σταδιακά αποσύρονται  χάρη της ευκολίας που προσφέρει η  τεχνολογική πρόοδος. Είναι όμως προδιαγεγραμμένο το μέλλον τους; Στην πραγματικότητα πολλοί ερασιτέχνες συνεχίζουν να γοητεύονται από την απλότητα ενός έντυπου άτλαντα του ουρανού και οπλισμένοι με αρκετή υπομονή αλλά και προσμονή οδηγούνται μέσα από τα μονοπάτια των άστρων στον τελικό στόχο που μπορεί να είναι ένας αμυδρός αλλά εντυπωσιακός γαλαξίας ή ένα συμμετρικό σφαιρωτό σμήνος. Αναμφισβήτητα υπάρχει χώρος τόσο για την τεχνολογία όσο και για την παράδοση. Αρκεί να υπάρχει η διάθεση για να γνωρίσει κανείς και τις δύο και τότε το δίλημμα δε θα είναι ποια από τις δύο μεθόδους είναι η σωστότερη αλλά πότε πρέπει να χρησιμοποιούμε κάθε μια από αυτές, ώστε να έχουμε μια ολοκληρωμένη αντίληψη του ουρανού και των αστρικών διαμαντιών που αυτός κρύβει στα βάθη του και τα οποία, όπως και τα αντίστοιχα στη Γη, είναι σπάνια και απαιτούν πολλές φορές την υπομονετική αναζήτησή τους για να λάμψουν με τη μοναδικότητά τους.

Η διαστημική εποχή συνεχίζεται..

Το 2012 συμπληρώνονται 55 χρόνια από την έναρξη της διαστημικής εποχής, όταν το 1957  η Σοβιετική Ενωση εκτόξευσε τον δορυφόρο Sputnik από το κοσμοδρόμιο του Μπαϊκονούρ στο σημερινό Καζακστάν στα πλαίσια του παγκόσμιου γεωφυσικού έτους που τότε γιορταζόταν. Όμως η κίνηση αυτή θα προκαλούσε μια αλυσιδωτή αντίδραση που θα παράσερνε το Δυτικό κόσμο και κυρίως τις ΗΠΑ σε ένα φρενήρη ανταγωνισμό με τους Σοβιετικούς για την κυριαρχία στο Διάστημα. Οι δύο υπερδυνάμεις πραγματοποίησαν μια άνευ προηγουμένου πρόοδο στην εξερεύνηση του κοντινού διαστήματος, που ουσιαστικά έφτασε στον απόγειό της με την «κατάκτηση» της Σελήνης από τους αστροναύτες του Απόλλων 11. Μέσα σε 12 χρόνια η ανθρωπότητα από περιορισμένη στη φλούδα της Γης βρέθηκε να αφήνει τα ίχνη της στη σκονισμένη επιφάνεια της Σελήνης. Δυστυχώς όμως το κίνητρο αυτής της προσωρινής ανθρώπινης περιπέτειας στο γειτονικό μας ηλιακό σύστημα ήταν ο ψυχροπολεμικός ανταγωνισμός, που ώθησε τη Δύση και τη Κομμουνιστική Ρωσία στο να αναμετρηθούν μεταξύ τους κάτω από το μανδύα της ανάγκης του ανθρώπου για την εξερεύνηση του διαστήματος. Έτσι αυτή η περιπέτεια ήταν καταδικασμένη να διαρκέσει  πολύ λιγότερο από όσο θα θέλανε οι περισσότεροι από τους ανθρώπους που γοητεύονται από τα θέλγητρα του σύμπαντος που μας περιβάλλει. Από το 1972, που πραγματοποιήθηκε η τελευταία αποστολή στη Σελήνη, η ανθρωπότητα έχει περιοριστεί σε αποστολές που δεν απομακρύνονται από τη Γη περισσότερο από όσο χρειάζεται για να χαρακτηρίζονται  διαπλανητικές . Έτσι περιοριζόμαστε στην αποστολή ρομποτικών διαστημοπλοίων για τη συλλογή πληροφοριών για το ηλιακό μας σύστημα. Άραγε πού θα είχαμε φτάσει, αν οι σύντομες αποστολές στη Σελήνη ακολουθούνταν από την κατασκευή μιας μόνιμης βάσης εκεί ή από αποστολές στον Άρη; Τι εμπειρίες θα είχαν καταγραφεί στη συλλογική συνείδηση της ανθρωπότητας και ποια γοητεία θα ασκούσε το διάστημα στους περισσότερους ανθρώπους σήμερα; Αν το κίνητρο για τα πρώτα βήματα σε έναν ευρύτερο κόσμο και για μια διαφορετική προοπτική της παρουσίας του ανθρώπου στο σύμπαν υπαγορεύεται από μικροπρεπείς και κοντόφθαλμους πολιτικούς και οικονομικούς ανταγωνισμούς, ίσως το μέλλον μας να μη βρίσκεται στον αχαρτογράφητο ωκεανό των άστρων αλλά σε έναν μικρό πλανήτη που αρνούμαστε όχι μόνο να διατηρήσουμε βιώσιμο αλλά και να αποχωριστούμε αν αυτό χρειαστεί. 

Ματιές στο σύμπαν – βρέφος..

Photo: ESO

To τηλεσκόπιο VISTA του Ευρωπαϊκού Νότιου Παρατηρητηρίου στην Χιλή της Νοτίου Αμερικής απέσπασε την ευρύτερη εικόνα του μακρυνού σύμπαντος που έχει ποτέ καταγραφεί στο υπέρυθρο μέρος του ηλεκτρομαγνητικού φάσματος. Η φωτογραφία αυτή είναι πλούσια σε πληροφορίες, αφού περιέχει το αποτύπωμα 200.000 και πλέον γαλαξιών. Η συνολική έκθεση της φωτογραφίας είναι 55 ώρες και αποτελείται ουσιαστικά από 5000 μικρότερες εκθέσεις. Αν σκεφτεί κανείς ότι μια φωτογραφία που βγάζουμε την ημέρα εδώ στη Γη έχει συνήθως έκθεση μικρότερη από 1/250  δευτερόλεπτα, μπορούμε να φανταστούμε πόσο αμυδρά είναι τα αντικείμενα που φωτογραφίζουν τα γιγαντιαία τηλεσκόπια και τα οποία απαιτούν εκθέσεις δεκάδων ωρών.

Η φωτογραφία είναι από μία περιοχή του ουρανού που εκ πρώτης όψεως δε φαίνεται να περιέχει τίποτα το αξιοσημείωτο. Όμως μια μεγέθυνση αποκαλύπτει ότι τα αμυδρά σημεία φωτός δεν είναι άστρα αλλά μακρυνοί γαλαξίες. Η ίδια περιοχή του ουρανού έχει αποτελέσει στόχο και για το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble. Ο λόγος που το υπέρυθρο φως είναι προτιμότερο για τη φωτογράφηση μακρυνών γαλαξιών οφείλεται στο γεγονός της διαστολής του σύμπαντος. Αυτή αλλάζει το μήκος κύματος του φωτός των γαλαξιών προς το υπέρυθρο, έτσι είναι προτιμότερη η χρήση αισθητήρων που είναι ευαίσθητοι στο υπέρυθρο μέρος του φάσματος.

Είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι οι μακρυνότεροι γαλαξίες της φωτογραφίας, που είναι ορατοί μόνο αν μεγεθύνουμε τη φωτογραφία στο μέγιστο, απέχουν τόσο πολύ που το φως που βλέπουμε ξεκίνησε από αυτούς μόλις 1 δισεκατομμύρια χρόνια από τη δημιουργία του σύμπαντος. Αυτό σημαίνει ότι η εικόνα που τράβηξε το τηλεσκόπιο είναι μια αναμνηστική φωτογραφία από το σύμπαν, όταν αυτό ήταν βρέφος..

Οι «δαίμονες» του κόκκινου πλανήτη..

photo: NASA

Το διαστημόπλοιο  Mars Reconnaissance Orbiter της Αμερικανικής Διαστημικής Υπηρεσίας που βρίσκεται σε τροχιά γύρω από τον πλανήτη Άρη κατόρθωσε να αποσπάσει τη φωτογραφία ενός στρόβιλου στην ατμόσφαιρα του κόκκινου πλανήτη, που έχει ομοιότητες με τους αντίστοιχους στροβίλους της Γης, γνωστούς και σαν «Δαίμονες της Σκόνης» (Dust Devils). Ο συγκεκριμένος «δαίμονας» καταγράφηκε το απόγευμα της 16/02 στο βόρειο ημισφαίριο του Άρη, στην περιοχή  «Amazonis Planitia», και μάλιστα έφτανε σε ύψος 800 μ. από την επιφάνεια παρασέρνοντας στον φρενήρη του στροβιλισμό μεγάλες ποσότητες σκόνης. Όπως στη Γη έτσι και στον Άρη ο ήλιος τροφοδοτεί με ενέργεια τους ανέμους που δημιουργούν τους στροβίλους. Καθώς ο Αρης βρίσκεται αυτό τον καιρό σε σημείο της τροχιάς του που απέχει πολύ από τον ήλιο, θα περίμενε κανείς να έχουν κατά κάποιο τρόπο εξασθενήσει οι άνεμοι στην ατμόσφαιρά του. Όπως όμως φαίνεται και από τα σημάδια που έχουν αφήσει στο έδαφος προηγούμενοι στρόβιλοι, αυτοί εξακολουθούν να είναι πολλοί και συνεχείς στον πλανήτη. Οι «δαίμονες» δημιουργούνται, όταν το έδαφος θερμαίνεται από τον ήλιο, με αποτέλεσμα  ζεστός αέρας να ανεβαίνει γρήγορα, ψηλά στην ατμόσφαιρα στροβιλιζόμενος. Οι «δαίμονες» είναι ορατοί και στη Γη, όπως και στον Αρη, από τη σκόνη που σηκώνουν στο πέρασμά τους και είναι το ίδιο εντυπωσιακοί.

΄Οσο περνούν τα χρόνια τα πολυάριθμα  διαστημόπλοια, που ακούραστα μελετούν το ηλιακό μας σύστημα, αποδεικνύουν ότι ο πλανήτης μας έχει πολύ περισσότερες ομοιότητες με τα άλλα σώματα από ό,τι πιστεύαμε στο παρελθόν. Μια πλειάδα ανακαλύψεων, όπως ενεργά ηφαίστεια, καταιγίδες, σέλας, νερό σε υγρή μορφή, παρουσία οξυγόνου και πολλές άλλες  προδίδουν την κοινή προέλευση της γης και των άλλων πλανητών αλλά και μας προετοιμάζουν για ανακαλύψεις που θα έρθουν και ίσως ανατρέψουν όλα όσα πιστεύαμε παλαιότερα ακόμα και για τη μοναδικότητα της ζωής στον πλανήτη μας. 

Χρυσοθήρες αστρικών φυσαλίδων..

Photo Spitzer Space Telescope

 Ομάδες εθελοντών εξέτασαν εξονυχιστικά φωτογραφίες που έχει τραβήξει το διαστημικό τηλεσκόπιο υπερύθρων Spitzer για να εντοπίσουν 5000 από τις «φυσαλίδες» που συνηθίζουν να δημιουργούν γύρω τους τα νεαρά άστρα που βρίσκονται στο επίπεδο του γαλαξιακού δίσκου. Οι 35.000 εθελοντές κατάφεραν να εντοπίσουν 10 φορές περισσότερες τέτοιες «φυσαλίδες» από ό,τι είχε μέχρι τότε επιτευχθεί. Το ανθρώπινο μάτι είναι πολύ πιο αποτελεσματικό από το λογισμικό στον εντοπισμό τέτοιων χαρακτηριστικών σε φωτογραφίες αλλά, προτού καταχωρηθεί μια ανακάλυψη σαν πραγματική, πρέπει να έχει επισημανθεί από 5 τουλάχιστον εθελοντές.

Το «Πρόγραμμα Γαλαξίας» [ The Milky Way Project ], όπως έχει ονομαστεί αυτή η προσπάθεια εντοπισμού αστρικών φυσαλίδων,  σκοπό έχει τη συμμετοχή ανθρώπων από όλη την ηλεκτρονική κοινότητα σε μια δραστηριότητα που είναι ευχάριστη και βοηθά και τους επαγγελματίες αστρονόμους στο δύσκολο έργο του εντοπισμού σημαντικών αντικειμένων που κρύβονται στην τεράστια βάση δεδομένων από φωτογραφίες που έχει καταγράψει το τηλεσκόπιο Spitzer. Με τα αποτελέσματα του «Προγράμματος Γαλαξίας» οι αστρονόμοι θα έχουν μια πιο σφαιρική αντίληψη για το ρυθμό με τον οποίο γεννιούνται τα άστρα στις θερμοκοιτίδες άστρων που είναι διασκορπισμένες σε κάθε γωνιά του δίσκου του Γαλαξία. Για παράδειγμα έχει βρεθεί ότι οι μεγάλες φυσαλίδες συνοδεύονται συνήθως από άλλες μικρότερες, κάτι που υποδηλώνει ότι η δημιουργία μεγάλων άστρων εκπυρσοκροτεί τη δημιουργία άλλων μικρότερων άστρων το καθένα με τη δική του φυσαλίδα. Η έρευνα αυτή δε δίνει μόνο απαντήσεις αλλά γεννά και ερωτήματα, όπως γιατί σύμφωνα με τα αποτελέσματα η δημιουργία νέων άστρων είναι παραδόξως χαμηλότερη κοντά στο κέντρο του γαλαξία, όπου υπάρχει η περισσότερη πρώτη ύλη. Επιπλέον το πρόγραμμα αυτό δίνει την ευκαιρία στο να εντοπιστούν και άλλα φαινόμενα που διαδραματίζονται στα βάθη του γαλαξία μας, όπως μη καταγεγραμμένα αστρικά σμήνη και σκοτεινά νεφελώματα, καθώς και άλλα πολύχρωμα αντικείμενα που κατοικούν στις ασφυκτικά συνωστισμένες αστρικές συνοικίες του γαλαξιακού δίσκου.

Η συμμετοχή στο πρόγραμμα αυτό φέρνει στο νου την ηρωική προσπάθεια που κατέβαλαν στο παρελθόν αστρονόμοι, όπως ο Tycho Brahe (16^ο αιώνας)  που με την υπομονετική καταγραφή του ουρανού έστρωσε το δρόμο για μεταγενέστερες ανακαλύψεις ή όπως ο Clyde Tombaugh που με εργαλείο τα μάτια του και μπόλικη υπομονή κατάφερε να ξετρυπώσει τον Πλούτωνα μέσα από τα σκοτεινά του λημέρια στον ουρανό. Σήμερα η τεχνολογία δίνει τη δυνατότητα μαζικής συμμετοχής στην έρευνα του σύμπαντος. Ας το διασκεδάσουμε!  

Ένα αμυδρό αλλά αξιοσημείωτο άστρο του ουρανού

photo source: Wikipedia

Το άστρο του Μπάρναρντ είναι ένα αμυδρό κόκκινο άστρο στον αστερισμό του Οφιούχου που αν και δεν είναι ορατό με γυμνό μάτι ,ωστόσο κατέχει μια ξεχωριστή θέση στον ουράνιο θόλο εξαιτίας διαφόρων χαρακτηριστικών που διαθέτει.

Ξεκινώντας πρέπει να αναφέρω ότι είναι το 4ο πλησιέστερο άστρο ως προς το ηλιακό μας σύστημα μετά τα τρία άστρα του συστήματος «Άλφα Κενταύρου». Αυτό το γνώρισμα δικαιολογεί και το δεύτερο ξεχωριστό χαρακτηριστικό του που είναι η μεγάλη ταχύτητα με την οποία κινείται στον ουρανό και η οποία μετρήθηκε το 1916 από τον αμερικανό αστρονόμο Ε. Μπάρναρντ στα 10.3 δευτερόλεπτα της μοίρας ανά έτος. Όπως φαίνεται και στην προσομοίωση αριστερά, το άστρο του Μπάρναρντ κινείται εξαιρετικά γρήγορα και είναι δυνατή η καταγραφή μεγάλου μέρους της τροχιάς του στον ουρανό στη διάρκεια της ανθρώπινης ζωής. Το κατά τα άλλα συνηθισμένο αυτό άστρο απέκτησε έναν ακόμα λόγο να θεωρείται ξεχωριστό μέσα στα μυριάδες άστρα του γαλαξία, όταν για περίπου μια δεκαετία έγινε το αντικείμενο φιλονικίας μεταξύ των αστρονόμων, επειδή ο Peter van de Kamp υποστήριξε ότι γύρω από αυτό περιστρέφεται ένας τουλάχιστον πλανήτης στο μέγεθος του Δία. Αυτή η υπόθεση τελικά καταρρίφθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1970, μπορούμε όμως να φανταστούμε την έκπληξη που θα βίωναν οι υποστηρικτές της, αν με κάποιο τρόπο μάθαιναν για τις δεκάδες ανακαλύψεις εξωηλιακών πλανητών που πραγματοποιούνται στις μέρες μας. Τέλος, το μικρό άστρο απέκτησε φήμη για μια ακόμη φορά όταν επιλέχθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 70 ως πιθανός προορισμός για την πρώτη μη επανδρωμένη αποστολή του ανθρώπου σε άλλο άστρο, εν μέρει λόγω της υπόθεσης ότι διέθετε πλανήτες. Το πρόγραμμα Δαίδαλος, όπως έγινε γνωστό, υποστήριζε ότι μια σχετικά γρήγορη μετάβαση στο άστρο του Μπάρναρντ ήταν εφικτή με τα τεχνικά μέσα της εποχής.

Όλοι αυτοί οι παράγοντες έδωσαν αίγλη στο άστρο του Μπάρναρντ, ώστε να έλκει τους αστρονόμους για να αφιερώνουν λίγο από το χρόνο τους παρατηρώντας το αργά τα ανοιξιάτικα βράδυα και ταυτόχρονα να συλλογίζονται γιατί κατατάσσεται στα πιο ιστορικά άστρα της αστρονομίας του 20ου αιώνα.

Ο Van Gogh και ο νυχτερινός ουρανός

Starry Night (Vincent Van Gogh)

H τέχνη αποτελούσε και θα αποτελεί πάντοτε ένα μυστήριο της επιθυμίας του ανθρώπου να εκφράσει τις σκέψεις και τα συναισθήματά του και να επικοινωνήσει  με τους άλλους ανθρώπους. Ο νυχτερινός ουρανός με τη γοητεία που διαθέτει ήταν πάντοτε αγαπημένο θέμα για τους ζωγράφους. Έτσι, ο ιδιοφυής Ολλανδός Vincent Van Gogh χρησιμοποίησε το νυχτερινό ουρανό σαν θέμα του πολλές φορές δημιουργώντας αριστουργήματα, όπως ο πίνακας Starry Night (αριστερά). Ο ιδιαίτερος τρόπος με τον οποίο ζωγράφιζε ο Van Gogh είναι εμφανής και έχει τη δύναμη να παρασέρνει τον θεατή σε ένα στροβιλισμό αισθητικής απόλαυσης, που τον σαγηνεύει και τον αφήνει γοητευμένο. 

Ξεκινώντας από την αναπαράσταση του ουρανού παρατηρούμε τον ιδιαίτερο τρόπο με τον οποίο είναι πλεγμένα μεταξύ τους τα σύννεφα με τα άστρα και την νεαρή σελήνη. Παρότι όλα τα ουράνια σώματα είναι υπερτονισμένα, εντούτοις δημιουργούν μια ευχάριστη και οικεία εικόνα και το μάτι του θεατή μεταβαίνει από το ένα αντικείμενο στο άλλο ακολουθώντας τον στροβιλισμό της μπογιάς του καλλιτέχνη. Επιπλέον το μικρό χωριό με την εκκλησία και το καμπαναριό συνοδεύουν τον ουρανό προκαλώντας ηρεμία αλλά και την αναζωπύρωση κάποιων παλιών αναμνήσεων σε πολλούς ανθρώπους. Τέλος το σκοτεινό δέντρο στα αριστερά, που μιμείται την κυματοειδή μορφή του ουρανού, προκαλεί αντίθεση και δίνει βάθος στη σύνθεση.

Ο Van Gogh είχε μια ιδιαίτερη σχέση με τον ουρανό και αυτό είναι εμφανές όχι μόνο από τον αριθμό των έργων του που τον έχουν ως κεντρικό θέμα αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο τον αναπαριστούσε στους πίνακές του. Το σίγουρο είναι ότι η δύναμη του νυχτερινού ουρανού είναι τέτοια που όχι μόνο συναρπάζει την ανθρώπινη ψυχή αλλά και την ωθεί στην καλλιτεχνική έκφραση, όπως το αριστούργημα του Van Gogh που τόσο περιεκτικά συνοψίζει το θαυμασμό του για τον Κόσμο.      

Βρέθηκε οξυγόνο στην ατμόσφαιρα δορυφόρου του Κρόνου

Image Credit: NASA/JPL/Space Science Institute

Με την πάροδο του χρόνου και χάρη στις δεκάδες τηλεσκοπίων στις κορυφές των βουνών και σε τροχιά γύρω από τη Γη αλλά και διαστημικών αποστολών στο ηλιακό σύστημα, ανατρέπεται σταδιακά η πεποίθηση που έχουμε για τη μοναδικότητα των συνθηκών που επικρατούν στη Γη. Έτσι η αποστολή Cassini – Huygens στον Κρόνο ανακάλυψε πρόσφατα ότι ο παγωμένος δορυφόρος Διόνη διαθέτει μια αραιή εξώσφαιρα, η οποία μεταξύ άλλων περιέχει και μόρια οξυγόνου. Προηγουμένως, είχε διαπιστωθεί ότι τρεις δορυφόροι του Δία, ο Γανυμήδης, η Καλλιστώ και η Ευρώπη, καθώς και η Ρέα του Κρόνου έχουν στις αραιές εξώσφαιρές τους το πολύτιμο συστατικό.

Ποια είναι όμως η προέλευση των μορίων του οξυγόνου; Όπως διαπιστώθηκε αυτό παράγεται όταν σωματίδια, που είναι εγκλωβισμένα στο μαγνητικό πεδίο του Κρόνου και τα οποία έχουν υψηλή ενέργεια, προσκρούουν στην παγωμένη επιφάνεια του δορυφόρου. Από την πρόσκρουση το υδρογόνο του παγωμένου νερού χάνεται στο διάστημα και μοριακό οξυγόνο συγκεντρώνεται στην εξώσφαιρα. Αυτό το φαινόμενο μπορεί να συναντάται και σε εξωηλιακά πλανητικά συστήματα. Η εξώσφαιρα της Διόνης είναι πολύ αραιή σε σχέση με την ατμόσφαιρα της Γης, αφού έχει πυκνότητα δισεκατομμύρια φορές μικρότερη από αυτή του πλανήτη μας. Όπως επισημαίνουν οι επιστήμονες το συναρπαστικό είναι ότι βρέθηκε οξυγόνο το οποίο, όπως δείχνουν οι μετρήσεις,  προέρχεται από την επιφάνεια του δορυφόρου.

Άραγε, τι ανακαλύψεις μας περιμένουν στο θαυμαστό ηλιακό μας σύστημα αλλά και σε μακρινά συστήματα τα επόμενα χρόνια;

Μια αλλαγή προοπτικής..

Photo: Royal Observatory Greenwich

Μέχρι τις αρχές του 17ου αιώνα που ο Γαλιλαίος εγκαινίασε την εξερεύνηση του διαστήματος στρέφοντας το πρωτόγονο τηλεσκόπιο του προς τον ουρανό, η ανθρωπότητα αγνοούσε όχι μόνο τι κρυβόταν πέρα από τον ουράνιο θόλο μέσα στα βάθη του αχαρτογράφητου σύμπαντος αλλά και τη θέση της Γης μέσα σε αυτό και τις ρίζες τόσο του πλανήτη μας όσο και του ίδιου του ανθρώπου.

Μέσα σε 400 χρόνια καταφέραμε να διαπεράσουμε το νοητό τείχος του ουράνιου θόλου και να διευρύνουμε τους ορίζοντές μας όχι μόνο μέσα στον ασύλληπτα τεράστιο χώρο του διαστήματος, με τα πολυάριθμα θαύματα που αυτό φιλοξενεί αλλά και στο χρόνο, αφού καταφέραμε με τη συμβολή της παρατήρησης και της επιστημονικής σκέψης να ταξιδέψουμε μέχρι το ξεκίνημά του. Ίσως το τηλεσκόπιο να είναι η μεγαλύτερη εφεύρεση που έκανε ο άνθρωπος στη μακραίωνη παρουσία του στη Γη. Αν και άλλες εφευρέσεις, όπως αυτές που βασίζονται στον ηλεκτρισμό ή ο τροχός, έχουν πιο πρακτικές εφαρμογές εν τούτοις το τηλεσκόπιο κατάφερε να διαφωτίσει την ανθρωπότητα που μέχρι τότε ήταν περιορισμένη στον μικρόκοσμό της που περιλάμβανε μόνο τη Γη και τα πλησιέστερα αστρικά σώματα. Ακριβώς όπως αισθανόμαστε, όταν βλέπουμε τον τόπο που ζούμε ατενίζοντας τον από ψηλά από κάποιο βουνό ή ταξιδεύοντας με αεροπλάνο, έτσι νιώθουμε γνωρίζοντας ότι ο ουρανός δεν είναι μόνο αυτό που φαίνεται με  γυμνό μάτι αλλά κάτι μεγαλύτερο και σημαντικότερο που μπορεί να αλλάξει την προοπτική που έχουμε  για τη ζωή μας αλλά και την τύχη μας μέσα σε αυτό.

Είναι πραγματικά αξιοζήλευτη η θέση που έχει η ανθρωπότητα στις μέρες μας αφού γνωρίζουμε τόσα πολλά για το σύμπαν που οι προηγούμενες γενεές αγνοούσαν παντελώς και οι οποίες κοιτούσαν προς τον νυχτερινό ουρανό μην έχοντας τη παραμικρή ιδέα για το θαυμαστό και δυναμικό κόσμο που αυτός έκρυβε στα βάθη του. Είναι αναμενόμενο και οι επόμενες γενεές να διευρύνουν τους ορίζοντές τους με τον ίδιο τρόπο, ώστε να αισθάνονται οίκτο για εμάς και την προοπτική που έχουμε για τον Κόσμο σήμερα.

Φωτογραφίζοντας ανέφικτους κόσμους

Τοπίο και άστρα
(Έκθεση 25" με canon 450d & φακό sigma 10-20 @ 18mm
φωτογραφία: Απόστολος Ευαγγελόπουλος)

H φωτογράφηση του νυχτερινού ουρανού προσφέρει άπειρες δυνατότητες στους ερασιτέχνες αστρονόμους ιδιαίτερα όταν συνδυάζει ουράνια με επίγεια αντικείμενα. Πολύ δημοφιλής είναι η φωτογράφηση διαφόρων αντικειμένων, όπως δέντρα, μνημεία, γέφυρες αλλά και των αστρικών γραμμών που δημιουργούνται καθώς κατά την διάρκεια της έκθεσης του αισθητήρα της μηχανής τα άστρα από κουκίδες μεταμορφώνονται σε πολύχρωμα ομόκεντρα τόξα κύκλου εξαιτίας της περιστροφής της Γης γύρω από τον άξονά της.  Τα αστρικά αυτά τόξα συνοδεύουν όμορφα τα διάφορα επίγεια αντικείμενα που καταγράφονται με τη βοήθεια κάποιας κοντινής φωτεινής πηγής (λαμπτήρων δρόμου ή της νεαρής Σελήνης). Εξίσου ενδιαφέρουσα είναι η φωτογράφηση των άστρων, έτσι ώστε αυτά να παρουσιάζονται όπως φαίνονται με  γυμνό μάτι, δηλαδή σαν σημεία. Η δυσκολία έγκειται στο γεγονός ότι πρέπει να γίνει σχετικά μικρή έκθεση, ώστε να μη μεταμορφωθούν τα άστρα σε γραμμές αλλά και να αποτυπωθούν ικανοποιητικά και τα επίγεια αντικείμενα.

 Στη φωτογραφία πιο πάνω θέλησα να αποτυπώσω αυτή τη σκέψη επιλέγοντας μία συστάδα από δέντρα που φωτίζονταν από λαμπτήρες δρόμου και βρίσκονταν σε τέτοια θέση, ώστε να προβάλλονται μπροστά από αστερισμούς, όπως ο Κύκνος και η Λύρα. Χρησιμοποίησα υπερευρυγώνιο φακό και έκθεση 25 δεύτερα- γιατί ο υπερευρυγώνιος  δίνει μεγαλύτερα περιθώρια όσον αφορά στη μέγιστη έκθεση σε σχέση πάντα με τους τηλεφακούς-  προτού τα άστρα από τελείες γίνουν τόξα. Παρότι τα άστρα δεν είναι ιδιαίτερα φωτεινά στη φωτογραφία, αυτή μου δίνει την αίσθηση ενός τοπίου απόκοσμου, γιατί συνδυάζει δύο εντελώς διαφορετικές καταστάσεις σε μία φωτογραφία. Από τη μία η νυχτερινή όψη με τα άστρα και τον σκοτεινό ουρανό και από την άλλη τα φωτισμένα από τους λαμπτήρες δέντρα που μοιάζουν σαν να φωτογραφήθηκαν τη μέρα. Το γεγονός ότι δεν μπορούν να συνυπάρχουν στην πραγματικότητα τα δύο αυτά τμήματα της φωτογραφίας, μολονότι είναι αληθοφανή από μόνα τους, προκαλούν ενδιαφέρον και προσθέτουν μια μυστηριώδη αίσθηση που αν και δε συναντιέται στη Γη, δε θα μπορούσαμε να αποκλείσουμε την πιθανότητα να είναι γεγονός σε κάποιον άλλο πλανήτη με αραιή ατμόσφαιρα κάπου αλλού στον Γαλαξία. 

Εξερευνώντας το κοντινό διάστημα με αερόστατο

Josh Taylor and Anthony Stirk
(UK High Altitude Society)

Θα ακουγόταν ίσως αστείο αν κάποιος ήθελε να φωτογραφήσει τη Γη από το ύψος των 35 χιλιάδων μέτρων, αλλά αυτό είναι πλέον δυνατό με μικρό σχετικά κόστος και αφιερώνοντας λίγο από τον ελεύθερο χρόνο του! Το απέδειξε ο 21 ετών Josh Taylor από την Αγγλία, ο οποίος τον περασμένο Οκτώβριο (2011) ελευθέρωσε ένα «διαστημικό αερόστατο» μεγάλου ύψους εξοπλισμένο με φορτίο που συναρμολόγησε ο ίδιος στο γκαράζ του σπιτιού του. Αυτό περιλάμβανε μια φωτογραφική μηχανή, η οποία έβγαλε γύρω στις 2.800 φωτογραφίες από το ταξίδι, καθώς και μία βιντεοκάμερα με φακό 360 μοιρών που κάλυψε το ταξίδι σε βίντεο που ο Taylor ανέβασε στο You Tube. Μάλιστα ο Taylor ενημέρωνε το ενδιαφερόμενο κοινό για το εγχείρημά του μέσω ενός blog το οποίο με τη πάροδο του χρόνου εξελίχθηκε σε αρκετά δημοφιλές.

Ο Taylor εμπνεύστηκε από έναν Αμερικανό που επιχείρησε κάτι παρόμοιο, όταν αυτός μαζί με το γυιό του έστειλε με αερόστατο στην ανώτερη ατμόσφαιρα ένα Iphone το 2010.

Αν και τα αερόστατα αυτού του είδους δεν μπορούν να φτάσουν στο διάστημα, ωστόσο μπορούν  να αγγίξουν τη στρατόσφαιρα, δηλαδή τη στοιβάδα της ατμόσφαιρας πάνω από τη τροπόσφαιρα μέσα στην οποία ζούμε. Το ήλιον ήταν το αέριο που επιλέχθηκε για να γεμίσει το αερόστατο. Είναι χαμηλής πυκνότητας και δεν είναι εύλεκτο. Το ταξίδι του αερόστατου δεν μπορεί να ελεγχθεί, γιατί αφού ελευθερωθεί ανεβαίνει σε όλο και μεγαλύτερο ύψος στην ατμόσφαιρα. Καθώς η εξωτερική πίεση μειώνεται λόγω της αραίωσης της ατμόσφαιρας, το αερόστατο διαστέλλεται μέχρι να φουσκώσει πέρα από την αντοχή του υλικού από το οποίο είναι φτιαγμένο και να «σκάσει». Μεχρι τότε όμως οι επίδοξοι ερευνητές κατορθώνουν να συλλέξουν πολύτιμες φωτογραφίες από το ταξίδι. Ο Taylor σκοπεύει να επαναλάβει το τολμηρό εγχείρημα μέσα στο 2012. Ας του ευχηθούμε καλή επιτυχία!